Ανακεφαλαιώνοντας τη συνεργασία του Μάνου Ελευθερίου µε τον Γιάννη Μαρκόπουλο, ο συνθέτης κατάφερε κάτι που φαίνεται ολοένα και πιο δύσκολο σήµερα: να δηµιουργήσει ένα συµπαγές και γρανιτένιο οικοδόµηµα που τα υλικά του αντέχουν. Ανέδειξε έναν σπουδαίο λόγο που πέρασε το µήνυµά του και δικαίωσε την πρόθεση του ποιητή του. Από την άλλη, τα κείµενα του Ελευθερίου φαίνονται άρρηκτα δεµένα µε τους παραπάνω ήχους, αγγίζουν τις πληγές
εκεί που πονάνε, χωρίς να τις προσπερνούν. Η δισκογραφική συνύπαρξη Μαρκόπουλου – Ελευθερίου δεν επεκτάθηκε ξανά σε ένα ολοκληρωµένο έργο τέτοιας πνοής και δυναµικής. Μας έχει αφήσει έως σήµερα µόνο την ενότητα πέντε τραγουδιών «Παραπονεµένα λόγια» (από εκεί το οµώνυµο πολύ σηµαντικό και αγαπηµένο τραγούδι) στο «Σεργιάνι στον κόσµο» του 1979 και επτά µεµονωµένα τραγούδια στα έργα «∆ιάλειµµα», «Παράθυρο στη Μεσόγειο», «Βαριά λαϊκά»,
«Αναγέννηση: Κρήτη ανάµεσα σε Βενετιά και Πόλη».
Με τον Βασίλη ∆ηµητρίου
Το 1976 (και ενώ παράλληλα κυκλοφορούσαν µεµονωµένα τραγούδια του ποιητή σε δίσκους τραγουδιστών ή συνθετών) είχαµε τον επόµενο ολοκληρωµένο κύκλο σε στίχους του Ελευθερίου, «Σεργιάνι στον παράδεισο», σε µουσική τώρα του Βασίλη ∆ηµητρίου, ενός συνθέτη του οποίου τα τραγούδια δεν ακούστηκαν
όσο ίσως άξιζαν (έπρεπε να έρθει η ιδιωτική τηλεόραση για να γίνει πιο γνωστή η µουσική του µέσα από επιτυχηµένες σειρές). Είχαν προηγηθεί 4 τραγούδια σε µια πρώτη τους συνάντηση και θα ακολουθούσαν και άλλα τα επόµενα χρόνια, σε µεταγενέστερους δίσκους του συνθέτη. Εδώ είχαµε 11 λαϊκά τραγούδια, από τα οποία τα 4 ερµήνευσε η Μπέλλου.
Σε κάποια τραγούδια είχαµε απόηχους (σε θεµατικό επίπεδο) στίχων της «περιόδου Σµύρνης», που αποτυπώθηκε στον «Αγιο Φεβρουάριο» και τα οποία κάλλιστα θα µπορούσαν να ανήκουν εκεί («Σµύρνη Κωνσταντινούπολη», «Κυρά Μικρασιάτισσα», «Τα ταµπάκικα»). Πολύ όµορφα τραγούδια, τα οποία αξίζουν µια δεύτερη ευκαιρία.
Ο Ελευθερίου εδώ ήταν λιτός, σαφής, διόλου πολιτικός, όπως στα έργα που προηγήθηκαν ή στα «Τροπάρια για φονιάδες» που ήρθαν ένα χρόνο αργότερα, δείγµα της άνεσής του να κινηθεί σε πολλά επίπεδα. Προσωπικά θα ξεχώριζα τρία τραγούδια, το καθένα µε άλλον ερµηνευτή: το «Ο κόσµος είναι σαν µπαξές», πρώτο τραγούδι του δίσκου για τη φοβερή ερµηνεία και τα σπουδαία λόγια (προχωρούν ένα βήµα παραπέρα και συνοµιλούν µυστικά µε το «∆υο πόρτες έχει η ζωή»), το
«Θα γίνω χαµηλή ροδιά», ευαίσθητο και τρυφερό µε τη φωνή της Ε. Κωστή, και το επιλογικό «Στα ταµπάκικα», για τη µοναχική ιστορία που αφηγείται…
Το έντονο στίγµα
Το 1977 ο Μικρούτσικος έκανε ακόµα πιο έντονο το στίγµα του και διεκδίκησε επάξια την τοποθέτησή του στην κορυφή µιας νεότερης γενιάς συνθετών, µε ένα έργο όπως το «Τροπάρια για φονιάδες», την πρώτη και µοναδική ολοκληρωµένη του συνεργασία µε τον Ελευθερίου. Θεωρώ τη χηµεία των στίχων του ποιητή µε τη
χαρακτηριστική και ευφάνταστη µουσική του Μικρούτσικου απόλυτα πετυχηµένη. Ταίριαξαν γάντι. Φαντάζοµαι θα βοήθησε και µια συγγενής ιδεολογική και αισθητική ταύτιση.
Είναι σίγουρο ότι τα τραγούδια αυτά απογειώθηκαν (και ταυτίστηκαν) µε τις φωνές της ∆ηµητριάδη (κυρίως) και του Μεράντζα.
Πρόκειται για έναν καθαρά πολιτικό δίσκο, όχι βέβαια µε τη στενή έννοια του όρου, αλλά µε τη λογική τού ότι σε µια περίοδο στην οποία το πολιτικό τραγούδι είχε κουράσει κάπως και έφθινε, το ελαφρολαϊκό µε τις µεταφράσεις ξενόγλωσσων κυριαρχούσε, ενώ κυοφορούνταν ταυτόχρονα η περίφηµη «Εκδίκηση της γυφτιάς», που λίγους µήνες αργότερα θα κυκλοφορούσε για να σηµατοδοτήσει αυτήν την «πολιτική» κόπωση και θα πρότεινε µια στροφή.
Σε µια τέτοια εποχή, λοιπόν, Μικρούτσικος και Ελευθερίου κατέθεσαν το πιο καίριο πολιτικοκοινωνικό σχόλιο της περιόδου.
Αρκεί να θυµίσω µονάχα τα κύρια ονόµατα (πολλά δίνουν και τον τίτλο του τραγουδιού, ενώ άλλα υπονοούνται) τα οποία παρελαύνουν σε µερικά από τα αναµφισβήτητα καλύτερα κείµενα που έγραψε ο ποιητής: Νίκος Πλουµπίδης, Γιώργος Χειµωνάς, Τσε, Ρόζα Λούξεµπουργκ, Αλέκος Παναγούλης, Κώστας Μίχος και παραδίπλα τους ήρωες και µακρινοί φάροι του ποιητή, όπως ο Μακρυγιάννης, ο Καρυωτάκης, ο Ρεµπό, ο Λόρκα, αλλά και η Αγγελική (αδερφή του ποιητή).
Οι λέξεις; Καρφιά του Αναγνωστάκη: (ενδεικτικά) πραιτοριανοί, χαφιέδες, λύκοι, άδικο, συµµορίες, βασανιστές, ρουφιάνοι, φασίστες, δίκοποι αιώνες, ψευδοµάρτυρες, νεκροψία. Ολα αυτά όµως κλεισµένα σε έξοχους ποιητικούς στίχους:
Πάρε µια λέξη για να ζεις
και στρώσε τη ζωή σου (…)
του Μακρυγιάννη τον καηµό
και δεκαπεντασύλλαβο
να βρεις αρχή και άκρη.
Ο Μικρούτσικος τόλµησε αυτό που δεν έκαναν άλλοι, να µελοποιήσει στίχους του ποιητή (χωρίς οµοιοκαταληξία), από τις λιγοστές ποιητικές του συλλογές, µε έναν αβίαστο και φυσικό τρόπο και να δώσει µια άλλη διάσταση στα κείµενα αυτά. Θα µπορούσαν να γραφτούν πολλά γι’ αυτά τα κρυστάλλινα, αιµάτινα και τολµηρά τραγούδια. Ας προσθέσουµε εδώ και το «Αυτός ο τόπος», από τον προαναφερθέντα προσωπικό δίσκο της ∆ηµητριάδη, που θα µπορούσε άνετα να υπάρχει στα
«Τροπάρια».
Χάρηκα όταν ξαναείδα έπειτα από χρόνια στίχους του ποιητή να συνοµιλούν µε τη µουσική του Μικρούτσικου, το 2002, στον «Αµλετ της Σελήνης», αλλά επίσης στις διασκευές που έκαναν µε επιτυχία και απήχηση τα «Υπόγεια Ρεύµατα». Αποδεικνύουν περίτρανα ότι και τα πιο φαινοµενικά δύσκολα, ερµητικά, ποιητικά, αντιεµπορικά, απρόβλεπτα τραγούδια έχουν πάντα θέση σε µιαν ανέµπνευστη εποχή. Επιλογική εύφηµος µνεία.
Με άλλους που διασταυρώθηκε
Θα ήταν άδικο, κλείνοντας αυτή τη µικρή περιδιάβαση στις ολοκληρωµένες συνεργασίες του Μάνου Ελευθερίου, να µη σταθούµε -έστω σε επίπεδο αναφοράς- και σε κάποιες συναντήσεις του µε συγκεκριµένους συνθέτες από τους πάρα πολλούς µε τους οποίους διασταυρώθηκε. Αξίζει να µνηµονεύσουµε τη σύµπραξή του με τον Ηλία Ανδριόπουλο, που µας άφησε τα µισά τραγούδια του κύκλου «Γράµµατα στον Μακρυγιάννη» (1979) και τα οποία ακούστηκαν πολύ τη δεκαετία που ξεκινούσε (ατυχώς ταυτισµένα εκείνη την εποχή συνήθως µε το τότε παντοδύναµο ΠΑΣΟΚ), µια ολοκληρωµένη συνεργασία µε την Μπέλλου το 1985 («Ξένες πόρτες»)
και κάποια µεµονωµένα τραγούδια σε άλλους δίσκους του συνθέτη. Θυµίζω ενδεικτικά: «Θα σε ξανάβρω στους µπαξέδες», «Στην Ιθάκη», «Αυτές οι ξένες αγκαλιές».
∆έκα χρόνια αργότερα (1995), από το πουθενά, προέκυψε µια συνεργασία µε τον Θανάση Πολυκανδριώτη και τραγουδιστή τον Ντίνο Βρεττό σε 12 τραγούδια. Εδώ υπάρχει ένα πολύ όµορφο τραγούδι µε τίτλο «Με µια κόκκινη βαλίτσα». Πέρασαν 13 ολόκληρα χρόνια µέχρι να ξαναδώ ισάριθµα τραγούδια (13) σε έναν δίσκο του Ελευθερίου. Το σωτήριον έτος 2008, λοιπόν, σε µια πολύ ενδιαφέρουσα σειρά βιβλίo-CD µε τίτλο «Αξιος λόγος», στην οποία συναντήσαµε, µε άξονα (επιτέλους!) τον στίχο, αφιερώµατα στους Λ. Παπαδόπουλο, Α. Αλκαίο και Η. Κατσούλη, είχαµε και ένα σύνολο τραγουδιών του Ελευθερίου υπό τον τίτλο «Πάντα κάτι µένει», τα οποία µελοποίησαν άξιοι µιας νεότερης γενιάς συνθέτες (Ανδρέου, Λειβαδάς, Μάλαµας, Μαχαιρίτσας, Παπαδηµητρίου, Λάκης Παπαδόπουλος κ.ά.) και ισάξιοι επίσης ερµηνευτές. Πολύ ευχάριστη έκπληξη πραγµατικά. Η έκδοση είναι εξαιρετικά φροντισµένη, οι στίχοι από τους καλύτερους του ποιητή, πολύχρωµοι, ώριµοι, αναγνωρίσιµοι, ευαίσθητοι όπως πάντα, αυτοβιογραφικοί, γι’ αυτό και αληθινοί. Ακούστε τα µε προσοχή όλα. ∆εν πετάς τίποτα.
Η περιδιάβαση του Ελευθερίου στο πολύπαθο, σαγηνευτικό και περιπετειώδες ελληνικό τραγούδι συνεχίστηκε (ευτυχώς) µε έναν καινούργιο δηµιουργό, τον Περικλή Κανάρη, ο οποίος είχε κυκλοφορήσει στο εξωτερικό το CD «Αόρατος», µε στίχους του ποιητή (κυκλοφόρησε και στην Ελλάδα από τον Μετρονόµο) και µε τον Λαυρέντη Μαχαιρίτσα, ο οποίος κυκλοφόρησε την τελευταία του δουλειά (2014) µε τον εύγλωττο τίτλο «Μια τρύπα στον καιρό… κύριε Μάνο».
Εδώ θα βρούµε 5 εξαιρετικά ποιήµατα του Ελευθερίου (το ένα το διάβαζε συγκλονιστικά ο ίδιος). Το «Γεύµα µε τον Φραντς Κάφκα» αναµφίβολα ανήκει
στις κορυφογραµµές του δηµιουργού. Το έχω ακούσει πολλές φορές και δεν το χορταίνω.
∆ύσκολο εγχείρηµα, που όµως πέτυχε. Μπράβο στον Μαχαιρίτσα που τόλµησε.
Μόνο µπορεί να µείνουνε
κατόπι µας οι στίχοι
δέκα µονάχα στίχοι µας
να µείνουνε, καθώς
τα περιστέρια που σκορπούν
οι ναυαγοί στην τύχη
κι όταν φέρουν το µήνυµα
δεν είναι πια καιρός.
(«Υστεροφηµία», Κ. Γ. Καρυωτάκης)
Για να παραφράσω τον µεγάλο αυτόχειρα: Οχι δέκα, αλλά πολύ περισσότεροι στίχοι, ποιήµατα και τραγούδια του Μάνου Ελευθερίου που «σκόρπισε» γύρω µας (πολλά διόλου στην τύχη) έχουν ήδη βρει τον προορισµό τους και έχουν πετύχει τον στόχο τους. Εχουν δώσει πολλά καίρια µηνύµατα που πάντα είναι καιρός να ξαναδούµε, να ξαναβρούµε και να ξανακούσουµε.
Κυριακάτικη Απογευματινή
