Τέλος εποχής. Στα 87 έφυγε από τη ζωή ο χειμαρρώδης, πολυσχιδής «φιλοφιλόσοφος», όπως αυτοχαρακτηριζόταν, συγγραφέας Στέλιος Ράμφος. Ο εκλεκτός της νεοελληνικής ιντελιγκέντσιας άφησε πίσω του σπουδαία κληρονομιά – το δικό του ολοφώτεινο αποτύπωμα.
Γεννημένος στην Αθήνα το 1938, το 1965, προτού ολοκληρώσει τις σπουδές του στη Νομική, ξεκίνησε σπουδές Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού, όπου από το 1969 έως το 1974 δίδαξε Φιλοσοφία. Το 1975 επέστρεψε στην Ελλάδα, γράφοντας το δικό του βροντερό κεφάλαιο στον πολιτισμό. Συνεντεύξεις, δημόσιες ομιλίες, διαλέξεις με κοινό που τον ακολουθούσε μέχρι το φινάλε… Άρθρα, παρεμβάσεις, με πολιτική χροιά, περιλαμβάνονταν στην «ατζέντα» του. Δεν σταμάτησε τη διδασκαλία στη Γαλλία: δίδαξε και στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν και στο Ίδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη.
Η βιβλιογραφία του, με προτάσεις πάνω στον μαρξισμό -το 1963 έκοψε τον «ομφάλιο λώρο» με την Αριστερά, αλλά δεν μετάνιωσε για τη σχέση του μαζί της-, την οικουμενικότητα του ελληνικού πολιτισμού, τους συσχετισμούς της σύγχρονης πνευματικής δημιουργίας με την ελληνορθόδοξη παράδοση, συνιστούσε κύριο πεδίο της δράσης του. Μελέτες για τον Πλάτωνα («Φιλοσοφία Ποιητική»), τον Αριστοτέλη («Μίμησις εναντίον μορφής»), τον Οιδίποδα Τύραννο («Το αίνιγμα και η μοίρα») και συλλογές άρθρων/δοκιμίων, όπως το «Μία καλοκαιρινή ευτυχία τρίζει» (1999), αποτέλεσαν κορυφαία πονήματά του.
Το «παράλογο των σύγχρονων κοινωνιών» τον ταλάνιζε. Θεωρούσε πως ο άνθρωπος «εγκλωβίζεται σε εξαρτήσεις: απουσιάζει η κουλτούρα ανεξαρτησίας, όπου τα κενά δεν καλύπτονται από κομπίνες αλλά με δημιουργικότητα. Μας ενδιαφέρουν δικαιολογίες για τις ατυχίες μας», επέμενε. Όταν τον αποκαλούσαν «φιλόσοφο», απαντούσε: «Δεν με θεωρώ φιλόσοφο αλλά φιλοφιλόσοφο. Αν είμαι φιλόσοφος, τότε τι ήταν ο Πλάτων;». Η σχέση με την Αριστερά «ξεκίνησε στα 17, ολοκληρώθηκε στα 23: δημιουργούσε την ψευδαίσθηση της επάρκειας».
Στο Παρίσι επηρεάστηκε και από τον επίσης συγγραφέα και ακαδημαϊκό διεθνούς βεληνεκούς Κορνήλιο Καστοριάδη. Έκτοτε στράφηκε στην οικουμενικότητα του ελληνικού πολιτισμού και στη νεοορθοδοξία. «Είναι προέκταση της Αριστεράς. Όποιος κατέχεται από θρησκευτικό, πολιτικό πνεύμα κάνει το επόμενο βήμα και μεταπηδά από το αντίγραφο στο αυθεντικό», έλεγε σχετικά.
Οι παθογένειες της Ελλάδας συνιστούσαν «σταθερά» του: «Είμαστε υποχείρια της οικογένειας, “μαμάκες”, λαός συντηρητικός, με ριζωμένη την έννοια της απόλυτης θρησκευτικής αλήθειας, που δεν ζητεί αλλαγή. Έτσι, ευνουχίζουμε την ευφυΐα μας. Και το φιλότιμο που μας χαρακτηρίζει οδηγεί εύκολα στον φθόνο: συνδέεται με το αίσθημα της μειονεξίας. Ο φθόνος δεν είναι ζήλια. Ζήλια έχει ο Ευρωπαίος».
Επειδή και η έξαρση της ΑI τον απασχολούσε, προέβη σε «κουβέντα» με το ChatGPT τον περασμένο Οκτώβριο. Στη διάρκεια της οποίας το «στρίμωξε». Συζήτησαν ποιο γένος ταιριάζει στην τεχνητή νοημοσύνη στην ελληνική γλώσσα, με το bot να προτείνει το ουδέτερο. Μετά σχολίασε την ικανότητα της μηχανής να «συνθέτει δεδομένα με μεγάλη ταχύτητα». Και «την απουσία βιωματικής συνείδησης». Τόνισε πως «η μηχανή είναι δέσμια του υλικού και του προγράμματός της και ο άνθρωπος διαθέτει την ικανότητα της ανεξάρτητης βούλησης και της υπέρβασης». Σχολιάζοντας πως «απάντησε γρήγορα αλλά ανίκανη να νιώσει ή να πράξει με αληθινή ελευθερία, αναδεικνύοντας το χάσμα ανάμεσα στην πληροφορία και το πνεύμα».
Τα συλλυπητήρια μηνύματα των πολιτικών
«Αφιέρωσε τη ζωή του στην εμβάθυνση της εθνικής μας αυτογνωσίας, διαμορφώνοντας σταθερή παρουσία στον δημόσιο βίο, γόνιμη, ουσιαστική», ανέφερε, μεταξύ άλλων, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Τασούλας, χαρακτηρίζοντάς τον «κορυφαίο διανοούμενο».
«Το ρήμα που προτιμούσε ήταν το “νομίζω»”, όχι το “πιστεύω”. Θρηνούμε την απώλεια ενός ανυστερόβουλου υπηρέτη τους. Εγώ χάνω έναν φίλο που πλούτιζε κάθε μας συζήτηση. Η προσφορά του δεν είναι μόνο ακαδημαϊκή όσο κυρίως κοινωνική. Πρόταξε τη λογική απέναντι στον λαϊκισμό. Εξηγώντας ότι δεν υπάρχει παράδοση χωρίς εξέλιξη. Αποχαιρετώ αυτόν τον λαμπρό Έλληνα και γλυκό άνθρωπο. Στέλνω τη σκέψη μου στη γυναίκα του, Ειρήνη, στις δύο κόρες του και στους χιλιάδες μαθητές και φίλους του. Είναι εθνική απώλεια. Όσα πρέσβευε θα γίνουν οδηγοί στη σκέψη και στη δράση των πολιτών που θέλουν να είναι ελεύθεροι και χρήσιμοι στους άλλους», είπε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης.
«Σημάδεψε την ταυτότητα του Ελληνισμού σε κρίσιμες συνθήκες για τη χώρα, άρθρωσε παρεμβατικό, οξυδερκή λόγο για τα κακώς κείμενα της δημόσιας ζωής», υπογράμμισε η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη. Ευγνώμων για τις «νέες ατραπούς σκέψης» που άνοιξε. Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας, Νίκος Δένδιας, επισήμανε ότι «θα παραμείνει εν ζωή μέσω όσων μας κληροδότησε. Με τίμησε με τη φιλία του».
Ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Κωστής Χατζηδάκης υπενθύμισε: «Παρενέβη στο συνέδριο της Νέας Δημοκρατίας το 2017. Συνδύαζε εντυπωσιακά τον πνευματικό του πλούτο με τις σύγχρονες πολιτικές-κοινωνικές συζητήσεις. Η πνευματική παρακαταθήκη του θα μείνει πάντα ζωντανή». Η υπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης, Νίκη Κεραμέως, επισήμανε: «Οι συζητήσεις μας δεν τελείωναν. Έφευγες, αλλά συνέχιζαν διυλισμένες μέσα σου». Καλό ταξίδι στον άνθρωπο που του άρεσαν πάντα «όσα με ξεπερνούσαν».
Εφημερίδα Απογευματινή
