Συνέντευξη στον ΓΙΑΝΝΗ ΜΟΥΤΣΙΟ
Τα ευρωπαϊκά δάση βρίσκονται αντιµέτωπα µε µια ολοένα εντονότερη απειλή: τον συνδυασµό ακραίων πυρκαγιών, παρατεταµένης ξηρασίας και κλιµατικής αλλαγής. Σύµφωνα µε τον Ευρωπαϊκό Οργανισµό Περιβάλλοντος, η κλιµατική αλλαγή έχει αυξήσει τον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών στην Ευρώπη, ενώ οι περίοδοι υψηλού κινδύνου αναµένεται να διευρυνθούν τα επόµενα χρόνια. Η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη γραµµή αυτής της κρίσης. Το 2023 κάηκαν περίπου 174.773 εκτάρια, µία από τις µεγαλύτερες ετήσιες καµένες εκτάσεις που έχουν καταγραφεί στη χώρα, έναντι 22.480 εκταρίων το 2022. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, περισσότερα από 504.000 εκτάρια κάηκαν το 2023, σύµφωνα µε τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Συστήµατος Πληροφόρησης για τις ∆ασικές Πυρκαγιές (EFFIS). Απέναντι σε αυτή την πραγµατικότητα, η προστασία των δασών δεν µπορεί να περιορίζεται στην καταστολή.
Η ενεργός και υπεύθυνη διαχείριση, µε καθαρισµούς, πρόληψη, παρακολούθηση και ενίσχυση της ανθεκτικότητας των οικοσυστηµάτων, αποκτά πλέον καθοριστική σηµασία. Σε αυτό το πλαίσιο, τα πρότυπα της Επιτροπής Προστασίας του Περιβάλλοντος (Forest Stewardship Council – FSC) θέτουν δέκα βασικές αρχές για υπεύθυνη δασική διαχείριση, από τη διατήρηση υψηλών αξιών προστασίας έως την παρακολούθηση των περιβαλλοντικών και κοινωνικών επιπτώσεων. Στην αποκλειστική συνέντευξή του στην «Κυριακάτικη Απογευµατινή», ο Μαρκ Τζέσελ, Chief Engagement Officer του FSC, µιλά για το µέλλον των δασών, την πρόληψη και τον ρόλο της υπεύθυνης διαχείρισης απέναντι στην κλιµατική κρίση.
Κάθε χρόνο, οι πυρκαγιές γίνονται όλο και πιο συχνές και έντονες, µε αποκορύφωµα τις φωτιές στην Ευρώπη. Ποια είναι η σχέση της κλιµατικής αλλαγής, της διαχείρισης των δασών και της αύξησης των κινδύνων πυρκαγιών;
Από το 2020 έχουµε δει τον αριθµό και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών να αυξάνονται σε όλο τον κόσµο, συµπεριλαµβανοµένης της Ευρώπης. Από την οπτική γωνία της Επιτροπής Προστασίας του Περιβάλλοντος (FSC) είναι σαφές ότι υπάρχει συσχέτιση µεταξύ της κλιµατικής αλλαγής και της αύξησης σοβαρών φαινοµένων. Οι πυρκαγιές και η κλιµατική αλλαγή επιδεινώνονται ταυτοχρόνως. Οσο περισσότερο η κλιµατική αλλαγή και οι επιπτώσεις της εξαπλώνονται σε όλο τον κόσµο τόσο πιο ευάλωτα είναι τα οικοσυστήµατα στις πυρκαγιές, ενώ ταυτόχρονα αυξάνεται η απελευθέρωση άνθρακα, που τροφοδοτεί την κλιµατική αλλαγή, οδηγώντας σε έναν φαύλο κύκλο. Τα επαρκώς και υπεύθυνα διαχειριζόµενα δάση θα διαδραµατίσουν πολύ σαφή ρόλο στη µείωση της έντασης και της σοβαρότητας των πυρκαγιών.
Ποια στοιχεία καθιστούν τα δάση πιο ευάλωτα σε πυρκαγιές µεγάλης κλίµακας;
Πρόκειται για τα δάση όπου δεν έχει γίνει προληπτική καύση ή αραίωση και αποµάκρυνση ξερών ή νεκρών δέντρων ή φυτών. Οταν όλα αυτά ενσωµατωθούν στην καθηµερινή διαχείριση των δασών τότε αυτό θα µειώσει την ένταση και τη συχνότητα των πυρκαγιών σε διάφορα µέρη του κόσµου. Οπως και στην Ελλάδα, οι δασικές υπηρεσίες δαπανούν ένα πολύ µεγάλο ποσοστό των προϋπολογισµών τους για την κατάσβεση πυρκαγιών όταν αυτές προκύπτουν, ενώ στην πραγµατικότητα αυτό που πραγµατικά χρειάζεται είναι η επένδυση να διοχετεύεται στη διαχείριση των δασών καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, µε τέτοιον τρόπο ώστε µε την πάροδο του χρόνου η συχνότητα και η ένταση αυτών των πυρκαγιών να µειώνεται.
Ποιες πρακτικές διαχείρισης δασών προωθεί η FSC για τη µείωση των κινδύνων πυρκαγιών, διατηρώντας παράλληλα τη βιοποικιλότητα και την υγεία των οικοσυστηµάτων;
Το Συµβούλιο ∆ιαχείρισης ∆ασών είναι ένας οργανισµός επικεντρωµένος στην υπεύθυνη διαχείριση των δασών. Αυτό επιτυγχάνεται µέσω της εφαρµογής ενός προτύπου, το οποίο οι µονάδες διαχείρισης δασών µπορούν να ενσωµατώσουν µέσω µιας διαδικασίας πιστοποίησης. ∆εν υπάρχει ένα ενιαίο πρότυπο που να ταιριάζει σε όλους, αλλά αυτό που ονοµάζουµε εθνικό πρότυπο διαχείρισης δασών θα αναπτυχθεί στενά µε διάφορα ενδιαφερόµενα µέρη, συµπεριλαµβανοµένων εκείνων που έχουν πολύ στενή σχέση µε τα δάση της χώρας. Οι σχετιζόµενοι φορείς θα ενθαρρύνουν και θα πιστοποιούν πρακτικές οι οποίες θεωρούνται κατάλληλες για τη συγκεκριµένη χώρα. Στην Ελλάδα υπάρχουν πολλά πευκοδάση. Οι πρακτικές που θα εφαρµόζονταν στο πλαίσιο ενός πευκοδάσους δεν θα ήταν οι ίδιες πρακτικές που θα εφαρµόζονταν ίσως σε ένα άλλο αρκτικό ή τροπικό δάσος, όπου συνήθως υπάρχει µεγαλύτερος αριθµός διαφορετικών ειδών. Οταν η µονάδα διαχείρισης δασών υποβάλλει αίτηση για πιστοποίηση, κατά τον έλεγχό της θα πρέπει να αποδείξει ότι διαθέτει όλες τις πρακτικές που εφαρµόζονται στο συγκεκριµένο δασικό πλαίσιο.
Πώς οι πρακτικές, όπως η αποµάκρυνση της υπερβολικής ξηρής βλάστησης, η δηµιουργία αντιπυρικών ζωνών ή ακόµη και η βελτίωση της συντήρησης των δασών, µπορούν να ενσωµατωθούν στην υπεύθυνη διαχείριση των δασών;
Το πρότυπο θα επιδιώξει να διασφαλίσει ότι αυτές οι διαδικασίες στο δάσος θα συµβαίνουν όσο συχνά απαιτείται. Αυτό µε τη σειρά του θα δηµιουργήσει διαθέσιµο χώρο µέσα σε ένα δάσος, θα µειώσει την πυκνότητα των εύφλεκτων υλικών, κάτι το οποίο θα µειώσει την ένταση της πυρκαγιάς και θα την κάνει πολύ πιο διαχειρίσιµη, εάν και όταν ξεσπάσει. Οι πυρκαγιές πάντα εκδηλώνονται µέσα στο δάσος. Το πρόβληµα είναι ότι εµφανίζονται τόσο συχνά και µε τέτοια ένταση που τις καθιστά εξαιρετικά δύσκολες στη διαχείρισή τους και αποτελούν απειλή όχι µόνο για τη βιοποικιλότητα ενός συγκεκριµένου φυσικού οικοσυστήµατος, αλλά επηρεάζουν έντονα και τους ανθρώπινους πληθυσµούς.
Τα υπάρχοντα πρότυπα διαχείρισης δασών επαρκούν για την αντιµετώπιση της αυξανόµενης απειλής των πυρκαγιών;
∆εν πιστεύουµε ότι υπάρχουν λύσεις στη διαχείριση των πυρκαγιών. Ωστόσο η εφαρµογή του προτύπου µας µέσω της πιστοποίησης µπορεί να διαδραµατίσει ουσιαστικό ρόλο στη διαχείριση αυτών των συµβάντων. Αλλά δεν υπάρχει τίποτα που να υποκαθιστά την αντιστροφή των επιπτώσεων της κλιµατικής αλλαγής. Η υπεύθυνη διαχείριση των δασών αποτελεί µια ουσιαστική συµβολή, µπορεί να διαδραµατίσει ουσιαστικό ρόλο σε αυτό το φαινόµενο των πυρκαγιών, αλλά υπάρχει σαφώς ανάγκη για µια πολύ ευρύτερη, ολιστική προσέγγιση για την αντιµετώπιση των φαινοµένων της κλιµατικής αλλαγής, τα οποία σαφώς εκδηλώνονται όλο και περισσότερο.
Πώς η πιστοποίηση FSC ενθαρρύνει τους ιδιοκτήτες και τους διαχειριστές δασών να προετοιµαστούν για απειλές που σχετίζονται µε το κλίµα, όπως οι πυρκαγιές;
Αυτό επιτυγχάνεται επιβάλλοντας ορισµένες πρακτικές που θα µειώσουν την ένταση και τη σοβαρότητα αυτών των πυρκαγιών. Θα επιβάλει την ύπαρξη αντιπυρικών ζωνών εντός των δασών και την αραίωση σε τακτική βάση. Επιπλέον θα επιβάλλει µέτρα που θα ληφθούν από τη µονάδα διαχείρισης δασών, εξειδικευµένες για το συγκεκριµένο πλαίσιο, προκειµένου να µειωθεί η ένταση και η σοβαρότητα αυτών των πυρκαγιών. Αυτό αποτελεί µέρος του προτύπου. Τα πρότυπά µας ενηµερώνονται σε τακτική βάση και εξειδικεύονται σε κάθε χώρα από µια οµάδα ανάπτυξης προτύπων, η οποία συνεργάζεται µε την FSC, προκειµένου να αναγνωρίζει και να επαναπροσδιορίζει τους κινδύνους που υπάρχουν σε ένα συγκεκριµένο πλαίσιο. Η συχνότητα εξαρτάται από τη χώρα, αλλά σίγουρα κάθε 5 έως 10 χρόνια επικαιροποιούνται τουλάχιστον µια φορά. Εφαρµόζουµε περίπου 90 πρότυπα σε όλο τον κόσµο. Και στην Ελλάδα υπάρχει ένα εθνικό πρότυπο διαχείρισης δασών.
Ποιες ενέργειες θα πρέπει να κάνουν οι κυβερνήσεις προκειµένου να υποστηρίξουν πιο ανθεκτικά δάση και να µειώσουν τους κινδύνους πυρκαγιών;
Υπάρχει αυτή η εναλλαγή προληπτικών και διορθωτικών µέτρων που λαµβάνονται από τις κυβερνήσεις µέσω των δασικών υπηρεσιών τους. Θα είχε µεγάλη αξία αν οι κυβερνήσεις επένδυαν προληπτικά σε µονάδες διαχείρισης δασών, µε τέτοιον τρόπο ώστε να µπορούν να προβλέψουν την εµφάνιση πυρκαγιών κατά την περίοδο των πυρκαγιών. Αυτό µπορεί να γίνει µέσω πιστοποίησης ή και µέσω άλλων µηχανισµών. Το δεύτερο βήµα, το οποίο ισχύει και στην Ελλάδα όπου οι πυρκαγιές ξεσπούν εδώ και πολύ καιρό, είναι η λήψη µέτρων για την αναδάσωση των καµένων περιοχών. Ο κίνδυνος είναι να ληφθούν αποφάσεις βάσει αισθητικής αλλά και επιλογής ειδών µε γνώµονα τη γρήγορη ανάπτυξή τους, ώστε να δίνεται η εντύπωση της άµεσης αποκατάστασης. Υπάρχει µια επιστήµη για την αποκατάσταση των δασών που έχουν καταστραφεί. Είναι εξαιρετικά σηµαντικό αυτή η διαδικασία αναδάσωσης να γίνει µέσα από µια πολύ σαφή κατανόηση του τι θα επιτρέψει σε αυτά τα αναδασωµένα δάση να ευδοκιµήσουν. Ενα µεµονωµένο είδος συχνά δεν αποτελεί την ενδεδειγµένη λύση, επειδή δεν θα δηµιουργήσει τη βιοποικιλότητα που απαιτείται. Η επένδυση σε αναδάσωση µε βάση την επιστήµη είναι κάτι που σίγουρα θα ενθαρρύναµε.
Μία φορά µπορεί να είναι ευλογία, η δεύτερη µπορεί να είναι κατάρα. Αναφέροµαι στον κίνδυνο της πυρκαγιάς που θα κατακάψει τα πάντα. Σε όλη την Ελλάδα είχαµε επαναλαµβανόµενες πυρκαγιές στο ίδιο µέρος. Υπάρχει ελπίδα οι καµένες περιοχές να αποκατασταθούν;
Αυτό γίνεται µέσω µιας πολύ προσεκτικά µελετηµένης στρατηγικής αναδάσωσης, η οποία ενθαρρύνει και αναγνωρίζει τη σηµασία της ποικιλοµορφίας µέσα σε ένα δάσος, κάτι που µπορεί να είναι αρκετά δαπανηρό. Η επένδυση στην αναδάσωση δεν είναι ούτε φθηνή ούτε γρήγορη λύση. Θα έλεγα όµως ότι αν η µονάδα διαχείρισης δασών επικεντρωθεί σε µια µακροπρόθεσµη προσέγγιση και όχι σε µια αισθητική προσέγγιση, είναι βέβαιο ότι θα είναι σε θέση να αποκαταστήσει τα δάση µε βιώσιµο τρόπο.
Πώς θα πρέπει οι κυβερνήσεις και οι οργανισµοί να αξιολογήσουν εάν ένα καµένο δάσος θα πρέπει να αναγεννηθεί φυσικά ή να αποκατασταθεί ενεργά;
Αυτό εµπίπτει στην αρµοδιότητα των δασολόγων που ειδικεύονται σε αυτόν τον τοµέα, οι οποίοι µπορούν να καθορίσουν εάν η ζηµιά που έχει προκληθεί σε ένα δάσος µπορεί να αποκατασταθεί άµεσα ή εάν πρέπει να περιµένει µια περίοδο 5 – 10 ετών πριν γίνει αυτό µε βιώσιµο τρόπο. Το κλειδί είναι να διασφαλιστεί ότι υπάρχει ένας σταθερός διάλογος µεταξύ των ανθρώπων που είναι πολιτικά υπεύθυνοι για το δάσος και των ανθρώπων που είναι τεχνικά υπεύθυνοι γι’ αυτό. Αυτός ο διάλογος και η ανταλλαγή µεταξύ των δύο είναι εξαιρετικά σηµαντική. ∆εν θα πρέπει να υπάρχει µόνο µία πλευρά που να έχει τον έλεγχο.
Η Ελλάδα τα τελευταία 10 χρόνια έχει επενδύσει σε προληπτικά µέτρα, καθώς και σε µέτρα κατάσβεσης, όπως η ενοικίαση ελικοπτέρων, η πρόσληψη προσωπικού. Παρά ταύτα, έχουµε βιώσει κάποιες µεγαπυρκαγιές. Πώς αντιµετωπίζεται το ζήτηµα των εµπρησµών;
Είναι ένα θέµα που πρέπει να αντιµετωπίσουν οι αρχές επιβολής του νόµου. Οι περιπτώσεις εµπρησµού συχνά ενθαρρύνονται από τη νοµοθεσία που µπορεί να επιτρέψει στους εµπρηστές να πάρουν αργότερα µεγαλύτερο έλεγχο της καµένης γης. Η νοµοθεσία µπορεί να συµβάλει σε κάποιο βαθµό στην αντιµετώπιση αυτών των ζητηµάτων.
Ποιες είναι οι µεγαλύτερες προκλήσεις που θα αντιµετωπίσουν τα δάση παγκοσµίως τις επόµενες δεκαετίες, λόγω της κλιµατικής αλλαγής και των πυρκαγιών;
Στην κορυφή της λίστας των κινδύνων θα ήταν η καταστροφή της βιοποικιλότητας και η υποβάθµιση και καταστροφή των δασών που συµβάλλουν περαιτέρω στην κλιµατική αλλαγή. Αναγνωρίζουµε ότι εάν ένα δάσος γίνει αντικείµενο ορθής διαχείρισης τότε µπορεί να αποτελέσει ανανεώσιµο πόρο. Εάν η διαχείρισή του γίνεται µε βιώσιµο τρόπο, χρησιµοποιώντας υπεύθυνες πρακτικές διαχείρισης, τότε σίγουρα οι κοινότητες µπορούν να επωφεληθούν οικονοµικά από τα δάση. Και το έχουµε δει αυτό να συµβαίνει σε πολλά µέρη του κόσµου. Είναι µια λεπτή πράξη ισορροπίας και απαιτεί µια πολύ προσαρµοσµένη προσέγγιση βασισµένη στη φύση των δασών και τη δοµή της κοινότητας.
Εφημερίδα «Κυριακάτικη Απογευματινή»
