Πόσα μπορεί να «πει» ένα παιδί χωρίς να ξεστομίσει ούτε μία λέξη; Μια ξαφνική απόσυρση, ένας ανεξήγητος φόβος, μια αλλαγή στη συμπεριφορά, ακόμα και μια ζωγραφιά μπορεί να αποτελούν κομμάτια ενός παζλ που οι ενήλικοι γύρω του καλούνται να μην αγνοήσουν.
Η υπόθεση της Κυψέλης, με το νεκρό βρέφος και τις σοβαρές καταγγελίες και ενδείξεις που διερευνώνται γύρω από τις συνθήκες διαβίωσης των ανήλικων παιδιών της οικογένειας, φέρνει ξανά στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ζήτημα: Πόσο εύκολα μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι ένα παιδί βρίσκεται σε κίνδυνο;
Ο ψυχολόγος παιδιών και εφήβων, αξιωματικός Υγειονομικού της Ελληνικής Αστυνομίας και υποψήφιος διδάκτωρ με αντικείμενο την παιδική κακοποίηση.
O Αλέξανδρος Καλαβρής, μιλώντας στην «Κυριακάτικη Απογευματινή» επισημαίνει ότι οι ενδείξεις διαφέρουν ανάλογα με τη μορφή της κακοποίησης, αλλά και την ηλικία του παιδιού. Στη σωματική κακοποίηση, ορισμένες ενδείξεις μπορεί να είναι περισσότερο εμφανείς: μελανιές, χτυπήματα ή άλλοι τραυματισμοί. ∆εν είναι, όμως, μόνο το σώμα που μπορεί να προειδοποιήσει.
«Βλέπουμε κυρίως αλλαγές στη συμπεριφορά. Ξαφνική απόσυρση, καταθλιπτικά στοιχεία, υπερβολική παθητικότητα. Το παιδί μοιάζει χαμένο. Ή ακόμα και το αντίθετο μπορεί να συμβεί», εξηγεί ο κ. Καλαβρής. Συγκεκριμένα, ένα παιδί μπορεί να εμφανίσει ξαφνικά βίαιη συμπεριφορά. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αναπτυξιακή παλινδρόμηση, όταν δηλαδή παρατηρείται απώλεια δεξιοτήτων που είχαν ήδη κατακτηθεί. «Πολλές φορές στη συναισθηματική κακοποίηση έχουμε την απώλεια ήδη κατακτημένων δεξιοτήτων. Για παράδειγμα, μπορεί να έχουμε την επανεμφάνιση της ενούρησης», διευκρινίζει.
Στα σημάδια που μπορεί να προκαλέσουν προβληματισμό συγκαταλέγονται ακόμα η επίμονη θλίψη, η έλλειψη ενέργειας, οι αλλαγές στον ύπνο και στη διατροφή, καθώς και η ασυνήθιστη αύξηση ή απώλεια βάρους.
Η «ασυνήθιστη γνώση»
Ακόμα πιο σύνθετη είναι η αναγνώριση πιθανής σεξουαλικής κακοποίησης. Ενα από τα στοιχεία που, σύμφωνα με τον ψυχολόγο, πρέπει να προβληματίσουν είναι η εμφάνιση γνώσεων ή συμπεριφορών σεξουαλικού χαρακτήρα που δεν αντιστοιχούν στην ηλικία και στο αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού. Το ίδιο το παιδί, ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες, μπορεί να μην έχει τη γνώση και την κατανόηση που απαιτούνται ώστε να αντιληφθεί ότι αυτό που του συμβαίνει αποτελεί κακοποίηση.
Η εικόνα μπορεί να αλλάξει δραματικά, καθώς μεγαλώνει και περνά στην εφηβεία. «Στη μετάβαση από την παιδική στην εφηβική ηλικία το παιδί αρχίζει να καταλαβαίνει ότι αυτό που συνέβαινε όλα τα χρόνια δεν είναι φυσιολογικό. Και εκεί μπορεί να δεις μια μεγάλη κατάρρευση του παιδιού, κυρίως συναισθηματική».
Σκιτσάροντας τον φόβο
Αλλο ένα στοιχείο που μπορεί να αποδειχθεί σημαντικό για τους ειδικούς είναι το παιδικό ιχνογράφημα. Η ζωγραφιά δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη κακοποίησης, μπορεί όμως να λειτουργήσει ως εργαλείο ανίχνευσης όταν αξιολογείται από ειδικούς μαζί με τα υπόλοιπα στοιχεία. Σύμφωνα με τον κ. Καλαβρή, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εμφανίζονται στη ζωγραφιά στοιχεία που προκαλούν προβληματισμό. «Στις ενδείξεις που χρειάζονται προσοχή συγκαταλέγονται η απεικόνιση γεννητικών οργάνων, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο το παιδί αποτυπώνει τα πρόσωπα – το μέγεθος ή τη θέση τους».
Δάσκαλοι – καθηγητές
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει ο κ. Καλαβρής στον ρόλο του σχολείου. Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται καθημερινά δίπλα στους μαθητές τους και μπορούν να αντιληφθούν αλλαγές στη συμπεριφορά ή ενδείξεις που, διαφορε- τικά, ίσως παρέμεναν αθέατες. «Τα παιδιά, από πολύ μικρή ηλικία, περνούν σημαντικό μέρος της καθημερινότητάς τους στο σχολείο. Γι’ αυτό είναι σημαντικό οι εκπαιδευτικοί και οι επαγγελματίες που βρίσκονται κοντά τους να είναι κατάλληλα καταρτισμένοι, ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν ενδείξεις που ενδεχομένως χρειάζονται προσοχή, είτε μιλάμε για παιδικούς σταθμούς είτε για όλες τις βαθμίδες της Εκπαίδευσης», αναφέρει.
Σε κάθε περίπτωση, τυχόν υπόθεση πρέπει να περάσει στους αρμόδιους και εξειδικευμένους φορείς, όπως οι εισαγγελικές Αρχές, οι υπηρεσίες προστασίας ανηλίκων της Ελληνικής Αστυνομίας και οι δομές παιδικής προστασίας.
Ισως ένας από τους πιο επικίνδυνους μύθους γύρω από την παιδική κακοποίηση είναι ότι αφορά αποκλειστικά οικογένειες με έντονα κοινωνικά ή άλλα προβλήματα.
«Είναι μύθος ότι η κακοποίηση συμβαίνει μόνο στις οικογένειες όπου οι γονείς έχουν προβλήματα, ψυχικές ασθένειες, προβλήματα με τη χρήση ουσιών ή εμπλοκές με τον νόμο. Συμβαίνει και στις “καλές” οικογένειες», ξεκαθαρίζει ο κ. Καλαβρής. Και ειδικά όταν πρόκειται για σεξουαλική κακοποίηση, ο κίνδυνος δεν έχει απαραίτητα το πρόσωπο ενός αγνώστου. «Συνήθως το πρόσωπο του κακοποιητή έρχεται μέσα από το οικογενειακό περιβάλλον. Είναι ένα πρόσωπο που το παιδί εμπιστεύεται», αναφέρει.
Αυτό ακριβώς κάνει ακόμα δυσκολότερη την κατάσταση για ένα μικρό παιδί. «Είναι πιο δύσκολο να πιστέψει ότι κάποιος από το οικογενειακό του περιβάλλον ή τον περίγυρό του θα του κάνει κάτι κακό. Το παιδί δεν μπορεί να το καταλάβει». Γι’ αυτό και καλεί τους γονείς να μην αγνοούν συμπεριφορές ενηλίκων που επιχειρούν να δημιουργήσουν μια υπερβολικά ιδιαίτερη σχέση με το παιδί. «Αν δουν έναν θείο, μια θεία ή κάποιον άλλον ενήλικο να προσεγγίζει το παιδί περισσότερο από όσο χρειάζεται, να του κάνει δώρα, να έχει μια ιδιαίτερη σχέση μαζί του, να ζητά να απομονωθεί μαζί του ή να το πάρει στο σπίτι του, πρέπει να υπάρχει επαγρύπνηση».
Γιατί η προστασία ενός παιδιού δεν αρχίζει όταν εμφανιστεί η απόδειξη. Αρχίζει όταν ένας ενήλικος αντιληφθεί το πρώτο «καμπανάκι» και δεν το αγνοήσει.
Κυριακάτικη Απογευματινή
