Η κλιματική κρίση αλλάζει ήδη τον χάρτη των λοιμωδών νοσημάτων, επηρεάζοντας την εξάπλωση των κουνουπιών, τις μετακινήσεις των πτηνών και τις επαφές ανθρώπων και ζώων που μπορούν να λειτουργήσουν ως δεξαμενές παθογόνων.
Το νέο τοπίο των επιδημιών και των ενδημιών περιγράφει ο αν. καθηγητής Υγιεινής και Επιδημιολογίας του ΕΚΠΑ, Γκίκας Μαγιορκίνης, σε συνέντευξή του στο Πρακτορείο FM και την Τάνια Μαντουβάλου, με αφορμή πρόσφατη ομιλία του για τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στη δημόσια υγεία.
Όπως επισημαίνει, στην Ελλάδα ιδιαίτερη σημασία έχουν πλέον τα νοσήματα που μεταδίδονται από κουνούπια, με τον ιό του Δυτικού Νείλου να έχει εξελιχθεί σε επαναλαμβανόμενο καλοκαιρινό πρόβλημα.
Παράλληλα, ο καθηγητής εκτιμά ότι στο μέλλον είναι πιθανό να καταγραφεί εγχώρια μετάδοση του δάγκειου πυρετού, καθώς ο κατάλληλος διαβιβαστής του ιού υπάρχει πλέον στη χώρα.
Ο Δυτικός Νείλος ως μόνιμη απειλή
Ο ιός του Δυτικού Νείλου θεωρείται πλέον, σύμφωνα με τον κ. Μαγιορκίνη, ουσιαστικά ενδημικός στην Ελλάδα, καθώς εμφανίζεται επανειλημμένα κατά τους θερινούς μήνες.
Η περίοδος κυκλοφορίας του εκτείνεται περίπου από τα μέσα Ιουνίου έως τα μέσα ή τα τέλη Σεπτεμβρίου, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι σε ορισμένα νησιά μπορεί να καταφέρνει να διαχειμάζει.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο ρόλος των πτηνών. Ο καθηγητής εκτιμά ότι ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως ο κυκλώνας Daniel το 2023, ενδέχεται να επηρέασαν τις μεταναστευτικές διαδρομές τους και να συνέβαλαν στη μετατόπιση πληθυσμών προς τη Θεσσαλία και άλλες περιοχές της χώρας.
Σημαντικό ρόλο στην κυκλοφορία του ιού έχουν κορακοειδή, όπως κοράκια, κίσσες και καρακάξες, τα οποία αποτελούν σημαντικούς ενισχυτές του κύκλου μετάδοσης. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Μαγιορκίνης, τέτοια πτηνά έχουν πλέον εντοπιστεί ακόμη και σε κεντρικούς δρόμους της Αθήνας.
Η έγκαιρη πρόβλεψη των περιοχών όπου μπορεί να αυξηθεί η μετάδοση δεν είναι εύκολη χωρίς συστηματική επιδημιολογική επιτήρηση. Ωστόσο, η εντομολογική επιτήρηση μπορεί να λειτουργήσει ως σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης, καθώς είναι δυνατό να δώσει ενδείξεις περίπου 15 έως 20 ημέρες νωρίτερα για αυξημένη πιθανότητα μετάδοσης.
Δάγκειος πυρετός: Γιατί δεν αποκλείεται η επιστροφή
Ο δάγκειος πυρετός δεν αποτελεί σήμερα ενδημικό νόσημα στην Ελλάδα. Η τελευταία μεγάλη παρουσία του στη χώρα τοποθετείται στη δεκαετία του 1920, όταν είχε νοσήσει και ο Ελευθέριος Βενιζέλος.
Ωστόσο, η κατάσταση στην Ευρώπη έχει μεταβληθεί. Ο διαβιβαστής του δάγκειου υπάρχει πλέον και στην Ελλάδα, ενώ σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες έχουν καταγραφεί περιστατικά εγχώριας μετάδοσης τόσο του δάγκειου όσο και του chikungunya, μεταξύ άλλων στην Ιταλία και τη Γαλλία.
Με αυτά τα δεδομένα, ο κ. Μαγιορκίνης εκτιμά ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί μελλοντική εγχώρια μετάδοση του δάγκειου πυρετού και στην Ελλάδα.
Η άνοδος της θερμοκρασίας, σε συνδυασμό με την παρουσία των κατάλληλων κουνουπιών, δημιουργεί συνθήκες που επιτρέπουν σε νοσήματα τα οποία μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν κυρίως «τροπικά» να επεκτείνονται σε βορειότερες περιοχές.
Ποια λοιμώδη νοσήματα επηρεάζονται από την κλιματική αλλαγή
Η επίδραση της κλιματικής κρίσης δεν περιορίζεται στα νοσήματα που μεταδίδονται από κουνούπια. Σύμφωνα με τον καθηγητή, σημαντικές είναι επίσης οι λοιμώξεις που συνδέονται με το περιβάλλον και την αλληλεπίδραση ανθρώπων και ζώων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χολέρα. Όπως εξηγεί, από τη δεκαετία του 1960 βρίσκεται σε εξέλιξη η μακροβιότερη πανδημία χολέρας που έχει καταγραφεί, με την κατάσταση να διαφοροποιείται σημαντικά ανάλογα με την ποιότητα των συστημάτων ύδρευσης και των υγειονομικών υποδομών.
Σε περιοχές όπου υπάρχει πρόσβαση σε ασφαλές νερό και επαρκείς υποδομές, η μετάδοση περιορίζεται σημαντικά. Αντίθετα, σε περιοχές χωρίς πρόσβαση σε καθαρό νερό, η νόσος εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό πρόβλημα. Η άνοδος της θερμοκρασίας μπορεί, σύμφωνα με τον καθηγητή, να διευρύνει τις περιοχές στις οποίες είναι δυνατό να επιβιώσει το μικρόβιο.
Ποιος ιός μπορεί να προκαλέσει την επόμενη πανδημία
Σε ό,τι αφορά την επόμενη πανδημία, ο κ. Μαγιορκίνης ξεκαθαρίζει ότι δεν είναι δυνατό να προβλεφθεί με βεβαιότητα ποιο παθογόνο θα την προκαλέσει.
Στη λίστα υψηλού κινδύνου, ωστόσο, τοποθετεί μια γρίπη, πιθανότατα προερχόμενη από πτηνά, ή ένα ανασυνδυασμένο στέλεχος που θα προκύψει από συνδυασμό ιού γρίπης των πτηνών και ιού γρίπης των χοίρων.
Όπως εξηγεί, ανάλογες διαδικασίες έχουν καταγραφεί και στο παρελθόν, ενώ εκτιμά ότι μια νέα πανδημία γρίπης θα μπορούσε να εμφανιστεί μέσα στην επόμενη δεκαετία, καθώς από την πανδημία του 2009 έχει μεσολαβήσει σημαντικό χρονικό διάστημα.
Ο κορωνοϊός δεν αποκλείεται επίσης να προκαλέσει νέα πανδημική έξαρση στο μέλλον, ωστόσο ο καθηγητής εκτιμά ότι αυτό είναι πιθανότερο να συμβεί σε πολύ μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα, αναφέροντας ως πιθανό ορίζοντα τα επόμενα 50 χρόνια.
Πιο σύνθετη είναι η συζήτηση για το εάν η κλιματική κρίση συνδέεται με την εμφάνιση της COVID-19.
Ο κ. Μαγιορκίνης επισημαίνει ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί η συμβολή των περιβαλλοντικών μεταβολών, καθώς η αλλαγή των οικοσυστημάτων μπορεί να αυξήσει τις επαφές ανθρώπων και ζώων.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στις νυχτερίδες, οι οποίες αποτελούν φυσικούς ξενιστές πολλών παθογόνων, μεταξύ των οποίων και κορωνοϊών. Η μεταβολή των οικοσυστημάτων μπορεί να φέρει ανθρώπους και ζώα σε μεγαλύτερη εγγύτητα, αυξάνοντας θεωρητικά τις ευκαιρίες μετάδοσης ενός παθογόνου από τα ζώα στον άνθρωπο.
Ο ίδιος, πάντως, υπογραμμίζει ότι αυτό δεν σημαίνει πως έχει αποδειχθεί ότι η κλιματική κρίση προκάλεσε την πανδημία COVID-19.
Το βασικό ζήτημα, όπως προκύπτει από την ανάλυσή του, είναι ότι η κλιματική αλλαγή δεν δημιουργεί από μόνη της έναν νέο ιό. Μεταβάλλει, όμως, τις συνθήκες μέσα στις οποίες άνθρωποι, ζώα, έντομα και παθογόνα αλληλεπιδρούν, επηρεάζοντας δυνητικά το πού και το πότε μπορούν να εμφανιστούν οι επόμενες επιδημίες.
