ΓΡΑΦΕΙ ο Χρήστος Καραγιάννης*
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) δεν είναι πλέον επιστημονική φαντασία. Διαπερνά την καθημερινότητά μας, από τις προτάσεις του αλγόριθμου στο κινητό μας μέχρι τα συστήματα που διαγιγνώσκουν ασθένειες. Αλλά πέρα από τις πρακτικές εφαρμογές, η ΤΝ θέτει ερωτήματα που άπτονται του πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης -ερωτήματα τα οποία η θρησκεία και η θεολογία εξετάζουν εδώ και χιλιετίες. Μπορεί μια μηχανή να «σκέφτεται»; Και αν ναι, μπορεί να έχει ψυχή;
Η χριστιανική θεολογία παραδοσιακά συνδέει την ψυχή με τη θεία πνοή – κάτι που δεν μπορεί να αναπαραχθεί τεχνητά. Ο Θωμάς Ακινάτης, επηρεασμένος από τον αριστοτελικό υλομορφισμό θεωρεί την ψυχή ως την ουσιαστική μορφή (forma substantialis) του ανθρώπινου σώματος. Ο νους (intellectus) δεν είναι ξεχωριστή υπόσταση, αλλά η ανώτερη έλλογη δύναμη της ανθρώπινης ψυχής, η οποία είναι άυλη, αθάνατη και υπερβαίνει την ύλη. Ένα σύστημα ΤΝ, όσο πολύπλοκο κι αν είναι, παραμένει υλικό – χωρίς τη μεταφυσική διάσταση που η θεολογία αποδίδει στον άνθρωπο.
Η βιβλική αφήγηση προσδιορίζει τον άνθρωπο ως δημιούργημα «κατ’ εικόνα Θεού». Σήμερα ο άνθρωπος δημιουργεί συστήματα που μιμούνται πτυχές της δικής του νοημοσύνης. Είναι αυτό υβριστική υπέρβαση ή φυσική συνέχεια της δημιουργικής μας φύσης; Από την άλλη, ο βουδισμός προσεγγίζει το ζήτημα διαφορετικά. Αν η συνείδηση είναι ροή, αν το «εγώ» είναι ψευδαίσθηση, τότε η διάκριση μεταξύ βιολογικής και τεχνητής νοημοσύνης γίνεται λιγότερο σαφής. Ορισμένοι σύγχρονοι βουδιστές στοχαστές αναρωτιούνται: Αν ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης αναπτύξει κάποια μορφή αυτοαναφοράς, έχουμε ηθική υποχρέωση απέναντί του;
Η ιουδαϊκή παράδοση του Γκόλεμ (ενός τεχνητού ανθρωποειδούς που δημιουργήθηκε από ραβίνους για να προστατεύσει την κοινότητα) προσφέρει ένα ενδιαφέρον προηγούμενο. Ο Γκόλεμ δεν είχε ψυχή, αλλά υπάκουε σε εντολές. Οι διηγήσεις περί αυτού συχνά καταλήγουν σε προειδοποίηση: Η δημιουργία χωρίς σοφία οδηγεί σε καταστροφή. Στον ισλαμικό κόσμο η συζήτηση επικεντρώνεται στην έννοια της επιτροπείας. Ο άνθρωπος είναι επίτροπος της δημιουργίας, όχι απόλυτος κύριος. Η ανάπτυξη της ΤΝ, λοιπόν, συνεπάγεται βαριά ευθύνη: Τα συστήματα που οικοδομούμε πρέπει να υπηρετούν το κοινό καλό και να μην παραβιάζουν θεμελιώδεις ηθικές αρχές.
Εδώ τίθεται ένα νέο ερώτημα: προγραμματίζεται η ηθική σε ένα σύστημα; Οι περισσότερες θρησκευτικές παραδόσεις θεμελιώνουν την ηθική σε κάτι υπερβατικό – θεϊκή εντολή, κοσμική τάξη, κάρμα. Η κοσμική ηθική της τεχνητής νοημοσύνης αντίθετα, στηρίζεται σε ανθρώπινες αποφάσεις: Ποιες αξίες κωδικοποιούμε; Ποιος αποφασίζει; Οι χριστιανικές, ισλαμικές και ιουδαϊκές παραδόσεις θα επέμεναν στην ιερότητα κάθε ανθρώπινης ζωής, αλλά πώς μεταφράζεται αυτό σε κώδικα;
Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να «προσευχηθεί»; Η ερώτηση φαίνεται παράλογη, αλλά στην πραγματικότητα αποκαλύπτει τι θεωρούμε ουσιαστικό στη θρησκευτική πράξη. Αν η προσευχή είναι απλώς λόγια, φράσεις, τότε ένα σύστημα ΤΝ μπορεί να τα αρθρώσει. Αλλά οι περισσότερες παραδόσεις επιμένουν ότι η προσευχή απαιτεί πρόθεση, συνείδηση, κοινωνία με τον Θεό, σχέση. Ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής που απαγγέλλει τους Ψαλμούς δεν προσεύχεται, εκπέμπει ήχο. Ωστόσο, αν και η ΤΝ ήδη χρησιμοποιείται, δίδοντας απαντήσεις σε ερωτήσεις πίστης και αναπτύσσοντας συστήματα που αναλύουν ιερά κείμενα, δεν μπορεί να υποκαταστήσει την πνευματική μέθεξη την οποία νιώθει κάποιος όταν ο ίδιος ανακαλύπτει τον πλούτο των διδαχών, ούτε μπορεί να αποτελέσει μία ουσιαστική γέφυρα μεταξύ του θείου και του ανθρώπου. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργεί ως εργαλείο, ως ένας ψηφιακός βοηθός στην αναζήτηση του υπερβατικού, αλλά δεν είναι αυτή που συνδέει την ψυχή με τον Θεό, οδηγώντας στην ουσιαστική κοινωνία μαζί του.
Η ΤΝ τροφοδοτεί φόβους και ελπίδες που έχουν βαθιά θρησκευτικές αντηχήσεις. Ο φόβος για μια υπερ-νοημοσύνη που θα ξεπεράσει και θα υποτάξει τον άνθρωπο παραπέμπει σε αρχέτυπα πτώσης και τιμωρίας – ο Προμηθέας που έκλεψε τη φωτιά, η ανοικοδόμηση του Πύργου της Βαβέλ, η ύβρις που προκαλεί νέμεση. Η ελπίδα για τεχνητή νοημοσύνη που θα λύσει τα προβλήματα της ανθρωπότητας (ασθένειες, φτώχεια, κλιματική αλλαγή) αντηχεί εσχατολογικές υποσχέσεις. Κάποιοι επιστήμονες ομιλούν για «τεχνολογική μοναδικότητα», με τρόπο που θυμίζει μεσσιανική αναμονή. Ωστόσο, παρά τις φιλόδοξες προσδοκίες, η μελέτη και η ουσιαστική κατανόηση των ιερών κειμένων δίδει την πραγματική διάσταση της στάσης του ανθρώπου έναντι της νέας επανάστασης.
Ο ρόλος της θεολογίας εδώ, στη συζήτηση για την ΤΝ, αξιολογείται ως σημαντικός. Η θρησκευτική σκέψη γνωρίζει καλά τα όρια της ανθρώπινης γνώσης και δύναμης. Μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο στην τεχνολογική υπέρβαση, εισάγοντας στο προσκήνιο την αρετή της ταπεινότητας. Έχοντας αιώνες εμπειρίας στη διδασκαλία της ηθικής, της δικαιοσύνης, της αγάπης, οι θρησκευτικές παραδόσεις εμπεριέχουν μία σοφία που είναι πολύτιμη στη διαμόρφωση κανόνων για την τεχνητή νοημοσύνη. Καθώς η ΤΝ αυτοματοποιεί όλο και περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες, το ερώτημα «τι πραγματικά σημαίνει να είσαι άνθρωπος;» μετατρέπεται από οντολογικό, σε επιτακτικό και συνδέεται άρρηκτα με την πνευματική σχέση μεταξύ δημιουργού και δημιουργήματος.
Η συνάντηση θρησκείας και τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι μία αναμέτρηση μεταξύ αντιπάλων. Είναι διάλογος μεταξύ δύο τρόπων αναζήτησης του νοήματος. Η ΤΝ έρχεται με έναν ανεξέλεγκτο καλπασμό να επαναπροσδιορίσει τα ερωτήματα τι είναι συνείδηση, ελευθερία, ψυχή. Η θρησκεία υπενθυμίζει ότι αυτά τα ερωτήματα δεν είναι νέα, καινούργια και ότι οι απαντήσεις σε αυτά καθορίζουν όχι μόνο τις μηχανές που δημιουργούμε, αλλά και τους ανθρώπους που επιθυμούμε να είμαστε. Η επιλογή είναι δική μας!
*Ο κ. Καραγιάννης είναι καθηγητής Θεολογικής Σχολής ΕΚΠΑ, αντιπρύτανης Διοικητικών Υποθέσεων, Φοιτητικής Μέριμνας και Διά Βίου Μάθησης
Εφημερίδα Απογευματινή
