ΓΡΑΦΕΙ η Έλενα Χατζόγλου*
Στην αρχαία Ελλάδα και συγκεκριμένα κατά την εποχή του 5ου αιώνα π.Χ., όταν μεσουρανούσε το δημοκρατικό πολίτευμα -έστω με τα τρωτά και ελλείμματά του-, η παρουσία του Σωκράτη λειτουργούσε ως ένα είδος συνειδησιακού ελέγχου απέναντι σε πολίτες και πολιτικούς. Ασκώντας τη λεγόμενη σωκρατική-μαιευτική μέθοδο διερεύνησης της αλήθειας και επίτευξης της απαιτούμενης λογοδοσίας εκ μέρους των συνομιλητών του, κατόρθωνε να ελέγχει τον βαθμό αυθεντικότητας των λόγων και των έργων τους. Συγκεκριμένα, η παρρησία με την οποία έχει διασωθεί στους πλατωνικούς διαλόγους ότι τους ήλεγχε -μέσα από ερωταποκρίσεις- προσιδιάζει με τη «λυδία λίθο», που χρησίμευε για να ελέγχεται η γνησιότητα των μετάλλων και ειδικά η καθαρότητα ενός μετάλλου σε χρυσό.
Ο ρόλος του αυτός χαρακτηρίζεται, στον πλατωνικό διάλογο «Λάχης», ως «βάσανος», η οποία είναι συνώνυμη με τη φράση «λυδία λίθος». Πρόκειται για μία επίπονη διαδικασία ελέγχου της αντοχής και αξίας ενός πράγματος, ιδέας ή χαρακτήρα. Το περιεχόμενο του όρου αυτού παραπέμπει περισσότερο σε έναν έλεγχο πολιτικού τύπου, σύμφωνα με τον οποίο τα λόγια κάποιου θα πρέπει να συμφωνούν με τα έργα του προκειμένου να είναι κύριος της αξιοπιστίας του. Στο έργο του Μισέλ Φουκό με τίτλο «Η παρρησία» (εκδόσεις Δώμα, 2023) συνδέεται ο παρρησιαστικός ρόλος του Σωκράτη απέναντι στους συνομιλητές του με το αίτημα της «λογοδοσίας» μιας ολόκληρης κοινωνίας· και αφορούσε κυρίως τους πολιτικούς της. Για αυτό και ο Φουκό τονίζει: «“Λογοδοτώ” για τη ζωή μου δεν σημαίνει την περιγράφω με λόγια, την αφηγούμαι· σημαίνει δείχνω ότι υπάρχει αρμονική σχέση μεταξύ του λόγου, δηλαδή του αρθρωμένου, συγκροτημένου λόγου μου και του τρόπου ζωής που ακολουθώ. Η σωκρατική έρευνα δεν ασχολείται με τα γεγονότα της ζωής κάποιου· ασχολείται με τις σχέσεις μεταξύ του βίου ως τρόπου ζωής και του λόγου. Πρόκειται για έρευνα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίον ο λόγος δίνει μορφή, ταυτότητα στη ζωή».
Και στις μέρες μας είναι εξίσου ισχυρό το αίτημα για έλεγχο και λογοδοσία, ειδικά σε μία χρονική συγκυρία όπου η αμφισβήτηση για τον βίο ανθρώπων υπεράνω πάσης υποψίας διαβρώνει την αξιοπιστία απέναντι σε πρόσωπα και θεσμούς. Σήμερα τον ρόλο του Σωκράτη παίζει το οξυμένο αισθητήριο ανθρώπων ευαισθητοποιημένων κοινωνικά και πολιτικοποιημένων ουσιαστικά. Μάλιστα, η «βάσανος» του πολιτικού ελέγχου αποτελεί τον θεμέλιο λίθο για τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος, ενώ ασκείται με ποικίλους τρόπους, όπως με τον θεσμικό και κοινοβουλευτικό έλεγχο, την κρίση της κοινωνίας των πολιτών, τις εκλογές, τον ρόλο των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και ειδικά της ερευνητικής και αντικειμενικής δημοσιογραφίας· μέσα από την αδέκαστη Δικαιοσύνη, τις ανεξάρτητες Αρχές κ.ά.
Η αξία των πολιτικών ιδεών, που χάρη στον σύγχρονο πλουραλισμό της ελληνικής κοινωνίας αναφύονται ολοένα και συχνότερα -ιδίως σε προεκλογικές περιόδους-, αποδεικνύεται κάτω από το βάρος ενός αυστηρού θεσμικού ελέγχου. Αυτή είναι η «λυδία λίθος» που μπορεί να προστατέψει τη δημοκρατία από παρανομίες, λαϊκισμό και λάθη του παρελθόντος.
*Η κυρία Χατζόγλου είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, συγγραφέας και καθηγήτρια στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση
Εφημερίδα Απογευματινή
