Η κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα σε παγκόσμιο επίπεδο σήμερα παρουσιάζει καλπάζουσες αλλαγές, που προοιωνίζονται ένα μέλλον διαφορετικό. Ανάλογα με την οπτική θεώρηση που επιχειρεί κάποιος τα πράγματα χρωματίζονται με πρόσημο θετικό ή αρνητικό. Η εξέλιξη στην τεχνολογία επέφερε σημαντικές αλλαγές σε τομείς όπως η υγεία, οι μετακινήσεις και η επικοινωνία, το βιοτικό επίπεδο και η επιστημονική πρόοδος, τουλάχιστον για τον δυτικό κόσμο ή έστω για μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού.
Από την άλλη, η κατάχρηση των εξελικτικών μοντέλων ζωής επιφέρει μία σειρά από αρνητικές συνέπειες που γεννά προβληματισμό και ανησυχία. Ο Γάλλος στοχαστής Εντγκάρ Μορέν στο έργο του «Μας δίνει η ιστορία μαθήματα;» (εκδ. Πατάκη, 2026) περιγράφει αυτό το δυσοίωνο μέλλον ως εξής: «Ενώ ο πλανήτης δοκιμάζεται από την ηγεμονία του κέρδους, την οικολογική υποβάθμιση, τους πολέμους, τις κρίσεις σε πεδία όπως αυτά της οικονομίας και της πολιτικής, διαμορφώνεται και διακινείται σε παγκόσμια κλίμακα, με πρωταγωνιστές κάποιες ελίτ, μία νέα ‘‘πίστη’’, βασισμένη στα επιτεύγματα και στις απεριόριστες δυνατότητες της επιστήμης». Αυτή η αφετηριακή πίστη είναι που ορίζεται ως «μεταουμανισμός» (ή μεταανθρωπισμός) και αποτελεί μία «ιδεολογία» με συγκεκριμένη προοπτική για το μέλλον: υπόσχεται αύξηση του προσδόκιμου ζωής ‒ακόμη και «αθανασία» υπό προϋποθέσεις‒, κοινωνικές ρυθμίσεις με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, κατάκτηση ‒ίσως και εποίκιση;‒ της Σελήνης και του Άρη, και γενικά μία πληθώρα επιτευγμάτων, που άλλοτε ανήκαν στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας, σήμερα όμως φαντάζουν ολοένα και πιο εφικτά.
Άραγε οι εξελίξεις αυτές θα αποτελέσουν προνόμιο όλων ή απλώς μιας ισχυρής μειοψηφίας; Και σε ποιο βαθμό η ηθική διάστασή τους θα θέτει κάθε φορά τα όρια και τις προϋποθέσεις σεβασμού της ανθρώπινης ύπαρξης; Ο όρος «μεταουμανισμός» αφορά τον άνθρωπο ως ολότητα ή μήπως την υλική και σωματική του πλευρά, τις βιολογικές και μετρήσιμες επιδόσεις του; Όμως, η ανθρωπότητα έχει πρωτίστως ανάγκη από ηθική πρόοδο, με την ενίσχυση της αμοιβαίας κατανόησης, της αλληλεγγύης, των ανθρώπινων σχέσεων. Κι αν το μεταουμανιστικό μέλλον σημαίνει τη μετάβαση από έναν «φυσικό» άνθρωπο σε έναν τεχνολογικά και βιολογικά «προηγμένο», αποτελεί αυτό μία ικανοποιητική εξέλιξη ή μήπως μία επικίνδυνη έως και τρομακτική;
Ίσως την απάντηση να μπορούν να δώσουν οι άνθρωποι που πάλλονται από συναισθήματα σε κάθε εποχή, και όχι οι μηχανές ταχείας απάντησης. Αυτοί ορίζουν καλύτερα το τι σημαίνει «άνθρωπος». Ένας από αυτούς, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, στο ποίημά του «Ο άνθρωπος, ο κόσμος και η ποίηση» διαπιστώνει: «Ανάσκαψα όλη τη γη να σε βρω. Κοσκίνισα μες την καρδιά μου την έρημο· ήξερα πως δίχως τον άνθρωπο δεν είναι πλήρες του ήλιου το φως. Ενώ τώρα, κοιτάζοντας μες από τόση διαύγεια τον κόσμο, μες από σένα ‒πλησιάζουν τα πράγματα, γίνονται ευδιάκριτα, γίνονται διάφανα». Το ερώτημα λοιπόν είναι, πώς ορίζει κανείς τον άνθρωπο, για να κρίνει έπειτα αν είναι απαραίτητο το μεταουμανιστικό μοντέλο που προδιαγράφεται στο μέλλον.
*Η κυρία Χατζόγλου είναι διδάκτωρ φιλολογίας του ΕΚΠΑ, συγγραφέας και καθηγήτρια στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση
Εφημερίδα Απογευματινή
