Στη συλλογική μνήμη της Μεταπολίτευσης και της γέννησης της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας, κυριαρχεί συχνά η «3η του Σεπτέμβρη». Ωστόσο, εξίσου καθοριστική υπήρξε η «4η του Οκτωβρίου» του 1974, όταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ανακοίνωσε την ιδρυτική διακήρυξη της Νέας Δημοκρατίας. Ένα κείμενο που παραμένει εντυπωσιακά σύγχρονο, σε αντίθεση με άλλα μανιφέστα της εποχής που μοιάζουν πλέον ιδεολογικά μουσειακά.
Το κείμενο του 1974 δεν ήταν ένα περιχαρακωμένο κομματικό διάγγελμα, αλλά ένας ύμνος στη θεσμική δημοκρατία και ένα συνειδητά ενωτικό προσκλητήριο. Ο ιδρυτής της παράταξης ξεκαθάρισε από την πρώτη στιγμή ότι η Νέα Δημοκρατία υπερέβαινε τις παραδοσιακές ταμπέλες της Αριστεράς, του Κέντρου και της Δεξιάς. Στόχος του ήταν ένα κόμμα βαθιά συμπεριληπτικό, που θα συσπείρωνε τη δημοκρατική κεντροδεξιά (απαλλαγμένη από αυταρχικά σταγονίδια και παλαιοκομματικές αγκυλώσεις) μαζί με τις μεταρρυθμιστικές δυνάμεις του Κέντρου.
Υπό αυτό το ιστορικό πρίσμα προκαλούν τουλάχιστον αμηχανία οι όψιμες ανησυχίες που διατυπώνονται κατά καιρούς από επιφανή στελέχη και πρώην πρωθυπουργούς. Όταν ο Αντώνης Σαμαράς ξιφουλκεί περί δήθεν «αλλοίωσης της φυσιογνωμίας του κόμματος» και «ποταμοποίησης», μοιάζει να λησμονεί ότι η παράταξη γεννήθηκε ακριβώς για να μην εγκλωβίζεται σε στενά, φοβικά χαρακώματα. Ομοίως, όταν ο Κώστας Καραμανλής αφήνει αιχμές περί «απώλειας προσανατολισμού», παραβλέπει πως ο θείος του και ιδρυτής του κόμματος ουδέποτε αντιλήφθηκε την παράταξη ως κλειστή λέσχη νοσταλγών, αλλά ως ζωντανό οργανισμό ευρύτατης κοινωνικής πλειοψηφίας. Η σχέση με την παράδοση, όπως ρητά διατυπωνόταν το 1974, επιτάσσει να κρατάμε μόνο ό,τι αποδεικνύεται λειτουργικό και χρήσιμο για το μέλλον —όχι να παραμένουμε αγκυλωμένοι στο παρελθόν απλώς επειδή έτσι συνηθίσαμε.
Η ιστορική πραγματικότητα αποδεικνύει ότι ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν αλλοίωσε την ταυτότητα της Νέας Δημοκρατίας, αντιθέτως αποτελεί ίσως τον πιο αυθεντικό εκφραστή του αρχικού της σχεδιασμού. Συνδυάζοντας την οικονομική ελευθερία με ένα λειτουργικό, ισχυρό κράτος και την αταλάντευτη ευρωπαϊκή πορεία, πέτυχε να ανακτήσει την ιδεολογική ηγεμονία απέναντι στον λαϊκισμό. Το άνοιγμα στον ευρύτερο χώρο του μεταρρυθμιστικού Κέντρου, το οποίο κάποιοι εκλαμβάνουν μυωπικά ως «απομάκρυνση από τις ρίζες», δεν είναι παρέκκλιση. Είναι η συνειδητή επιστροφή στο DNA του 1974: μια μεγάλη, πολυσυλλεκτική παράταξη που απευθύνεται σε όλους τους δημοκρατικούς πολίτες και παράγει μετρήσιμο κυβερνητικό έργο.
Η Νέα Δημοκρατία άντεξε στον χρόνο επειδή δεν ήταν ποτέ ένα αρχηγικό πυροτέχνημα, αλλά ένα στέρεο οικοδόμημα ριζοσπαστικού φιλελευθερισμού. Σήμερα, η ηγεσία της αποδεικνύει στην πράξη ότι ο μόνος τρόπος να παραμείνει ένα ιστορικό κόμμα κυρίαρχο και ανθεκτικό δεν είναι η εσωστρέφεια και τα ιδεολογικά συμπλέγματα, αλλά οι τολμηρές μεταρρυθμίσεις και η συνεχής επαφή με τις σύγχρονες ανάγκες της κοινωνίας.
*Ο κ. Κούμπουλης είναι ιστορικός και θεολόγος
Εφημερίδα Απογευματινή
