Με άρθρο του στη βρετανική εφημερίδα Guardian, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης επαναφέρει στο επίκεντρο το ζήτημα της επανένωσης των Γλυπτών του Παρθενώνα, αξιοποιώντας ως σημείο αναφοράς την επιστροφή της Ταπισερί της Μπαγιέ στη Βρετανία.
Ο πρωθυπουργός υποστηρίζει ότι τα δύο έργα έχουν μια κρίσιμη ομοιότητα: δημιουργήθηκαν ως ενιαία σύνολα, τα οποία προορίζονται να γίνονται αντιληπτά και να εκτίθενται ως σύνολο. Ωστόσο, όπως επισημαίνει, η Ταπισερί της Μπαγιέ εξακολουθεί να διατηρεί την ενότητά της, ενώ τα Γλυπτά του Παρθενώνα έχουν διασκορπιστεί, με σημαντικό τμήμα τους να βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο.
«Κανείς δεν θα έκοβε την Ταπισερί στα δύο»
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης χρησιμοποιεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για να αναδείξει τη θέση της ελληνικής πλευράς.
Όπως γράφει, κανείς δεν θα σκεφτόταν σοβαρά να κόψει στα δύο την Ταπισερί της Μπαγιέ, εκθέτοντας το ένα τμήμα στο Λονδίνο και το άλλο στη γαλλική πόλη Μπαγιέ, υποστηρίζοντας ότι με αυτόν τον τρόπο το έργο μπορεί να γίνει επαρκώς κατανοητό.
Κατά τον ίδιο τρόπο, σημειώνει, τα Γλυπτά του Παρθενώνα αποτελούσαν μέρος ενός ενιαίου μνημείου. Η διάσπασή τους έχει ως αποτέλεσμα τα σωζόμενα τμήματα να βρίσκονται σήμερα κυρίως στο Λονδίνο και την Αθήνα.
Ο πρωθυπουργός χαρακτηρίζει τον Παρθενώνα εξαιρετική και ειδική περίπτωση, υπογραμμίζοντας ότι το ζήτημα, όπως το θέτει η ελληνική πλευρά, δεν περιορίζεται στην κατοχή ή στον νομικό τίτλο των αρχαιοτήτων, αλλά αφορά την αποκατάσταση της φυσικής, αισθητικής και εννοιολογικής ενότητας του μνημείου.
«Τα Γλυπτά πρέπει να βλέπονται μαζί»
Στο άρθρο του, ο κ. Μητσοτάκης υπογραμμίζει ότι τα σωζόμενα Γλυπτά θα πρέπει να παρουσιάζονται μαζί και ταυτόχρονα, σε άμεση οπτική σχέση με τον Παρθενώνα.
Όπως σημειώνει, το Μουσείο της Ακρόπολης σχεδιάστηκε ακριβώς με αυτή τη δυνατότητα, ώστε τα Γλυπτά να μπορούν να εκτίθενται σε άμεση σύνδεση με το μνημείο για το οποίο δημιουργήθηκαν.
Ο πρωθυπουργός υποστηρίζει παράλληλα ότι η ελληνική θέση δεν αποτελεί επιχείρημα για την εκκένωση των μουσείων του κόσμου από τα εκθέματά τους, αλλά αφορά, όπως σημειώνει, την ιδιαίτερη περίπτωση του Παρθενώνα και την ενότητα ενός μνημείου παγκόσμιας σημασίας.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει ο Κυριάκος Μητσοτάκης στην πρόσφατη συζήτηση για το εάν ο δανεισμός της Ταπισερί της Μπαγιέ θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για μια συμφωνία σχετικά με τα Γλυπτά του Παρθενώνα.
Ο πρωθυπουργός δηλώνει ότι εξεπλάγη από τη συγκεκριμένη πρόταση και υποστηρίζει ότι οι δύο περιπτώσεις είναι fundamentally διαφορετικές.
Η Γαλλία δανείζει τη Ταπισερί ως ένα ενιαίο έργο και αυτή θα επιστρέψει στη Γαλλία ως ενιαίο έργο. Αντίθετα, στην περίπτωση του Παρθενώνα, η ελληνική θέση είναι ότι τμήματα του μνημείου αφαιρέθηκαν και διασκορπίστηκαν.
«Στόχος μας είναι η μόνιμη επανένωσή τους», είναι το βασικό μήνυμα του πρωθυπουργού.
Η θέση της Ελλάδας για την κυριότητα
Ο κ. Μητσοτάκης ξεκαθαρίζει ότι η Ελλάδα δεν αποδέχεται συμφωνία που θα προϋπέθετε αναγνώριση της κυριότητας του Βρετανικού Μουσείου επί των Γλυπτών.
Παράλληλα, απορρίπτει ως βάση λύσης ένα μοντέλο στο οποίο η Ελλάδα θα εμφανιζόταν να «δανείζεται» τμήματα του ίδιου του μνημείου της.
Η θέση αυτή έρχεται ενώ συνεχίζονται οι συζητήσεις μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης και της διοίκησης του Βρετανικού Μουσείου. Ο Guardian αναφέρει ότι οι δύο πλευρές έχουν πραγματοποιήσει επί σειρά ετών επαφές, ενώ το Βρετανικό Μουσείο δηλώνει ότι η θέση του και η διάθεσή του για συμφωνία παραμένουν αμετάβλητες.
Στο άρθρο γίνεται επίσης αναφορά στη Διακυβερνητική Επιτροπή της UNESCO για την Επιστροφή Πολιτιστικών Αγαθών στις Χώρες Προέλευσης, η οποία, σύμφωνα με τον πρωθυπουργό, έχει επανειλημμένα καλέσει το Ηνωμένο Βασίλειο να συμμετάσχει σε διάλογο με την Ελλάδα καλή τη πίστει.
Η επανένωση των Γλυπτών αποτελεί διαχρονική προτεραιότητα της ελληνικής κυβέρνησης. Το ζήτημα τέθηκε, άλλωστε, και στη συνάντηση του Κυριάκου Μητσοτάκη με τον γενικό διευθυντή της UNESCO Khaled El-Enany στις 11 Σεπτεμβρίου.
«Να μετατρέψουμε τη διαφωνία σε πολιτιστική φιλία»
Ο πρωθυπουργός συνδέει την πιθανή επανένωση των Γλυπτών με μια ευρύτερη πολιτιστική συνεργασία Ελλάδας και Βρετανίας.
Όπως υποστηρίζει, μια συμφωνία θα μπορούσε να δημιουργήσει νέες δυνατότητες για εκθέσεις, επιστημονική έρευνα, συντήρηση έργων και ανταλλαγές μεταξύ ελληνικών και βρετανικών μουσείων.
Παράλληλα, αναφέρεται σε παλαιότερη δήλωση του Andy Burnham, ο οποίος το 2023, πριν γίνει πρωθυπουργός, είχε ταχθεί υπέρ της επιστροφής των Γλυπτών στην Ελλάδα «χωρίς όρους» και είχε υποστηρίξει ότι ο πολιτισμός μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της εικόνας της Βρετανίας διεθνώς.
Ο κ. Μητσοτάκης σημειώνει ότι συμφωνεί με αυτή την προσέγγιση και συνδέει την υπόθεση με τη σημασία των δημοκρατικών αξιών.
Το μήνυμα με το οποίο κλείνει την παρέμβασή του είναι ότι η Ελλάδα παραμένει έτοιμη, αλλά απαιτούνται, όπως υποστηρίζει, πολιτική βούληση και αποφασιστικότητα για το επόμενο βήμα: την επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα και τη μετατροπή μιας μακροχρόνιας διαφωνίας σε μια νέα μορφή πολιτιστικής συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών.
Άρθρο του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στην εφημερίδα «Guardian» με τίτλο «Η Βρετανία δεν θα διαμέλιζε την Ταπισερί της Μπαγιέ. Ας αξιοποιήσουμε αυτή τη στιγμή και ας επανενώσουμε τα Γλυπτά του Παρθενώνα στην Ελλάδα»
Για πρώτη φορά έπειτα από σχεδόν 1.000 χρόνια, η Ταπισερί της Μπαγιέ βρίσκεται και πάλι στη Βρετανία. Η άφιξή της αποτελεί ένα σημαντικό πολιτιστικό γεγονός και μας υπενθυμίζει ότι, σε μία εποχή όπου οι οθόνες είναι πανταχού παρούσες, τα ιστορικά αντικείμενα εξακολουθούν να αιχμαλωτίζουν τη φαντασία του κοινού.
Το Βρετανικό Μουσείο περιγράφει την Ταπισερί ως ένα από τα «θαύματα του μεσαιωνικού κόσμου». Ωστόσο, το μουσείο φιλοξενεί ήδη πολλά θαυμαστά έργα, μεταξύ των οποίων ένα που είναι αμέσως αναγνωρίσιμο: τα Γλυπτά του Παρθενώνα, τα οποία αποσπάστηκαν και μεταφέρθηκαν παράνομα από την Αθήνα στη Βρετανία πριν από περισσότερους από δύο αιώνες, από τον Λόρδο Έλγιν.
Υπάρχουν εντυπωσιακές ομοιότητες μεταξύ των δύο έργων. Αμφότερα συνελήφθησαν ως ενιαία έργα, ώστε να τα βλέπει και να τα κατανοεί κανείς ως ένα σύνολο. Στην περίπτωση των Γλυπτών του Παρθενώνα, αυτή η σχέση είναι επίσης αρχιτεκτονική: σμιλεύτηκαν ως αναπόσπαστα στοιχεία του ίδιου του μνημείου. Ουδείς θα διανοούνταν σοβαρά να κόψει στα δύο το σωζόμενο μέρος της Ταπισερί και να εκθέσει το ήμισυ στο Λονδίνο και το άλλο μισό στην Μπαγιέ, ισχυριζόμενος ότι αυτός είναι ένας κατάλληλος τρόπος για να το κατανοήσει κανείς. Ωστόσο, αυτό ακριβώς συνέβη με τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Ένα ενιαίο αριστούργημα διαμελίστηκε, και τα σωζόμενα τμήματά του βρίσκονται πλέον χωριστά, κυρίως στο Λονδίνο και στην Αθήνα.
Τα Γλυπτά αφηγούνται μια ιστορία μοναδικής ιστορικής σημασίας. Όχι μόνο για θεούς και ήρωες, αλλά και για την καθημερινή ζωή των πολιτών στην αρχαία Αθήνα. Έδωσαν μια οπτική έκφραση, που αποδίδεται στο μάρμαρο, στη θρησκευτική, αστική και πολιτική ταυτότητα της Αθήνας του 5ου αιώνα π.Χ. Η ζωφόρος του Παρθενώνα, ειδικότερα, παραμένει μία από τις πιο συναρπαστικές αναπαραστάσεις παγκοσμίως της συλλογικής ζωής της πόλης από την οποία αναδύθηκε η δημοκρατία. Αποτελεί μια εντυπωσιακή εξύμνηση της αθηναϊκής δημοκρατίας.
Σε αντίθεση με τα Γλυπτά, η Ταπισερί της Μπαγιέ σώζεται ως ένα ενιαίο έργο μήκους σχεδόν 70 μέτρων. Και αυτή αφηγείται μια ιστορία, αρχίζοντας από τα γεγονότα που προηγήθηκαν της νορμανδικής κατάκτησης και φτάνοντας μέχρι τη Μάχη του Χέιστινγκς και τον θάνατο του Χάρολντ. Το αξιοθαύμαστο του έργου δεν έγκειται μόνο στις επιμέρους σκηνές, αλλά στον τρόπο με τον οποίο τις βιώνει κανείς ως σύνολο, ως κάτι ενιαίο.
Η υπόθεση της επανένωσης δεν συνιστά επιχείρημα υπέρ του να αδειάσουν τα μουσεία του κόσμου. Ο Παρθενώνας αποτελεί μια συγκεκριμένη και εξαιρετική περίπτωση. Το ζήτημα δεν αφορά απλώς την κατοχή ή έναν νόμιμο τίτλο. Αφορά την αποκατάσταση της φυσικής, αισθητικής και εννοιολογικής ακεραιότητας ενός διαμελισμένου μνημείου εξαιρετικής παγκόσμιας αξίας.
Τα Γλυπτά που έχουν διασωθεί πρέπει να εκτίθενται στο κοινό μαζί, ταυτόχρονα, έχοντας οπτική επαφή με το μνημείο για το οποίο δημιουργήθηκαν. Το Μουσείο της Ακρόπολης σχεδιάστηκε ειδικά ώστε να καταστεί αυτό εφικτό.
Η Ελλάδα δεν μπορεί να αποδεχτεί καμία ρύθμιση που θα την υποχρέωνε να αναγνωρίσει κυριότητα του Βρετανικού Μουσείου επί των Γλυπτών, ούτε ένα σχέδιο που θα σήμαινε ότι «δανειζόμαστε» τμήματα του δικού μας μνημείου. Και το βρετανικό κοινό τάσσεται όλο και περισσότερο στο πλευρό της Ελλάδας. Μια εθνικά αντιπροσωπευτική δημοσκόπηση που δημοσιεύθηκε πέρυσι έδειξε ότι η πλειοψηφία υποστηρίζει την επιστροφή των Γλυπτών στην Ελλάδα. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι το 72% συμφώνησε ότι τα Γλυπτά γίνονται καλύτερα κατανοητά ως μέρος ενός ενιαίου συνόλου με τον Παρθενώνα.
H Ελλάδα βρίσκεται εδώ και δεκαετίες σε διάλογο με τη Βρετανία για την επίτευξη αυτού του στόχου. Τα τελευταία χρόνια, η κυβέρνησή μου είχε λεπτομερείς συζητήσεις με τη διοίκηση του Βρετανικού Μουσείου σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να επιτευχθεί η επανένωση των Γλυπτών. Γι’ αυτό με εξέπληξε η πρόσφατη πρόταση του Μουσείου ότι ο δανεισμός της Ταπισερί της Μπαγιέ θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για μια συμφωνία σχετικά με τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Δεν πιστεύω ότι μπορεί.
Η Γαλλία δάνεισε την Ταπισερί ως ενιαίο έργο και ως ενιαίο έργο θα επιστραφεί στη Γαλλία. Στην περίπτωση του Παρθενώνα ισχύει το αντίστροφο: αναπόσπαστα μέρη του μνημείου αφαιρέθηκαν διά της βίας και διασκορπίστηκαν. Στόχος μας είναι η μόνιμη επανένωσή τους. Η Διακυβερνητική Επιτροπή της UNESCO έχει επανειλημμένα καλέσει το Ηνωμένο Βασίλειο να προσέλθει σε καλή τη πίστει διάλογο με την Ελλάδα για το ζήτημα αυτό.
Η επανένωση θα μπορούσε να αποτελέσει το θεμέλιο μίας ευρείας και διαρκούς πολιτιστικής συνεργασίας μεταξύ των χωρών μας, ανοίγοντας νέες δυνατότητες για εκθέσεις, επιστημονική έρευνα, συντήρηση έργων τέχνης και ανταλλαγές μεταξύ ελληνικών και βρετανικών μουσείων. Μαζί θα μπορούσαμε να διαμορφώσουμε ένα νέο πρότυπο πολιτιστικής συνεργασίας ανάμεσα σε δύο δημοκρατικά κράτη, συμμάχους που μοιράζονται βαθιά ριζωμένες αξίες και ιδανικά. Αυτό είναι που επιδιώκουμε.
Το 2023, προτού γίνει Πρωθυπουργός, ο Andy Burnham είχε ζητήσει να επιστραφούν τα Γλυπτά «χωρίς όρους», προσθέτοντας: «Ας αξιοποιήσουμε τον πολιτισμό για να αλλάξουμε την εικόνα της Βρετανίας ανά τον κόσμο». Δεν θα μπορούσα να συμφωνήσω περισσότερο.
Σε μια εποχή που οι δημοκρατικές αρχές δοκιμάζονται σε ολόκληρο τον κόσμο, η αποκατάσταση της ενότητας ενός μνημείου τόσο στενά συνδεδεμένου με τη γέννηση της ίδιας της δημοκρατίας θα έστελνε ένα ισχυρό μήνυμα. Η Ελλάδα παραμένει έτοιμη. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι η πολιτική βούληση και το σθένος για το αποφασιστικό βήμα: την επανένωση των Γλυπτών και τη μετατροπή μιας διαφωνίας με μακρά διαδρομή σε μια μοναδική πράξη πολιτιστικής φιλίας.
