Σάββατο βράδυ, 4 Ιουλίου. Στις οθόνες της τηλεόρασης το Μουντιάλ, με τη Γαλλία να αντιμετωπίζει την Παραγουάη. Στις ΗΠΑ γιορτή μεγάλη για τα 250 χρόνια από την εθνική τους ανεξαρτησία. Στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου οι «Πέρσες» του Αισχύλου, το αρχαιότερο σωζόμενο πλήρες έργο της αρχαίας ελληνικής δραματουργίας. Αυτόπτης μάρτυρας και στρατιώτης των Αθηναίων στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας (480 π.Χ.), ο Αισχύλος δημιουργεί επί της ουσίας μια μορφή πολεμικού «ρεπορτάζ» οκτώ χρόνια μετά.
Ο σκηνοθέτης Χρήστος Θεοδωρίδης δεν κάνει καμία παρέμβαση στην ορχήστρα, την αφήνει ευφυώς χωρίς την παραμικρή προσθήκη, ο φωτισμός είναι εξαιρετικός και όλη η προσοχή πλέον είναι στραμμένη στους ηθοποιούς. Μαρία Ναυπλιώτου, Δημήτρης Καταλειφός, Αναστάσης Ροϊλός και Σταύρος Σβήγκος αποδίδουν πολύ καλά στους ρόλους τους, ο 17μελής χορός το ίδιο, η παράσταση είναι ίσως από τις καλύτερες των τελευταίων ετών στο Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου, αν και αρκετοί θεατές παρατηρούν ότι τα μικρόφωνα στον χώρο και στους πρωταγωνιστές θα μπορούσαν και να λείπουν.
Προς το τέλος της παράστασης ο σκηνοθέτης ξεφεύγει από το αρχαίο κείμενο. Στα τελευταία της λεπτά. Εκεί που ο αρχαίος Έλληνας τραγωδός αναφέρει τον Αρσάμη, τον Δαδάκη, τον Λύθιμνο και άλλους Πέρσες που άφησαν την τελευταία τους πνοή στη ναυμαχία, μπαίνει -με τρόπο ήπιο και ταιριαστό- ένα προσκλητήριο νεκρών από σύγχρονους πολέμους. Αναφέρονται από τον χορό ονόματα ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους στη Χιροσίμα, στο Σεράγεβο, στη Λωρίδα της Γάζας και αλλού. Το πολυπληθές κοινό ξεσπά σε χειροκροτήματα. Λείπει, όμως, κάτι. Λείπει μια αναφορά στα δεκάδες χιλιάδες θύματα της ρωσικής εισβολής το 2022 και εντεύθεν στην Ουκρανία. Λείπει μια αναφορά στους σχεδόν 1.200 νεκρούς από τα πυρά της Χαμάς στο μουσικό φεστιβάλ «Supernova» στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023.
Ελάχιστοι μάλλον το αντιλήφθηκαν αυτό από το κοινό. Ίσως γιατί είναι συνηθισμένοι από την απουσία οποιασδήποτε αναφοράς από τον καλλιτεχνικό κόσμο στα δύο αυτά δραματικά γεγονότα. Ίσως γιατί και στους ίδιους μπορεί να ξένιζε μια τέτοια αναφορά.
Η αλήθεια είναι πως έχουμε βαθιές διαφορές στη χώρα μας και από τη Δυτική Ευρώπη, που ζούσε επί μισό αιώνα σχεδόν πίσω από το Σιδηρούν Παραπέτασμα, και την Ανατολική Ευρώπη, που ζούσε το ίδιο διάστημα υπό την καταπίεση της Σοβιετικής Ένωσης. Η Ελλάδα ήταν από τις ελάχιστες χώρες που στήριζαν με πάθος προ τριακονταετίας τον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς και επέλεγαν να κρύβουν κάτω από το χαλί τα εγκλήματά του και από τις λίγες που με βαριά καρδιά σε μεγάλο μέρος του λαού καταδίκαζαν προ τετραετίας την εισβολή του Βλαντίμιρ Πούτιν στην Ουκρανία. Μπορεί η Δύση να ασκεί διαχρονικά μια γοητεία με τις τέχνες και τις επιστήμες, με το τραγούδι και τον κινηματογράφο, με την ποπ κουλτούρα, ωστόσο η Ανατολή και δη η Σοβιετική Ένωση είχε για μια δυναμική μειοψηφία των Ελλήνων ένα είδους ηθικό πλεονέκτημα. Η πτώση του τείχους, η κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ άλλαξαν την ιστορία, δεν άλλαξαν όμως με τον ίδιο αποφασιστικό τρόπο τον ψυχισμό και το συναίσθημα. Για πολύ κόσμο, οι ΗΠΑ και εν γένει η Δύση καθόρισαν το αποτέλεσμα του Εμφυλίου Πολέμου, έφεραν την επταετή δικτατορία, αποτελούν σταθερά τη μοναδική ιμπεριαλιστική δύναμη. Έχοντας μεγαλώσει με αυτές τις παραδοχές, πώς να αντιμετωπίσεις τη βίαιη, άδικη και απρόκλητη επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία, με προφανή μάλιστα σκοπό να καταλάβει παράνομα όλο το ανατολικό κομμάτι της χώρας; Την αρχική αμηχανία διαδέχθηκε γρήγορα η «βολική» εξήγηση ότι η Δύση προκάλεσε στην πραγματικότητα την εισβολή.
Στον πόλεμο σπάνια υπάρχει η πλήρης αλήθεια και το απόλυτα ψέμα. Κάποια από τα παραπάνω μπορούν να ενταχθούν σε ερμηνευτικά σχήματα, σίγουρα αποτελούν ένα κομμάτι της ιστορίας, που ποτέ δεν έχει μόνο άσπρο ή μόνο μαύρο χρώμα. Οι νεκροί όμως; Οι αθώες ψυχές που χάθηκαν από ξένα πυρά; Δεν χωρούν ούτε καν σε ένα σύγχρονο προσκλητήριο που μπήκε εμβόλιμα σε μια αρχαία τραγωδία…
Τον Μάρτιο του 2022, λίγο μετά την εισβολή του ρωσικού στρατού στην Ουκρανία, είχε γίνει μια συζήτηση να παιχθεί ο εθνικός ύμνος της Ουκρανίας κατά την έναρξη μιας συναυλίας της Συμφωνικής Ορχήστρας του Δήμου Αθηναίων. Μεγάλη μερίδα συνδικαλιστών -και άλλων- φέρεται να αντέδρασε και έτσι ο ύμνος δεν ακούστηκε ποτέ. Τις ίδιες ημέρες ο Γιάννης Μητράκης, χορευτής του Μπαλέτου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, από Έλληνα πατέρα και Ουκρανή μητέρα, πήρε τον λόγο και είπε ότι η παράσταση εκείνης της βραδιάς «αφιερώνεται στην Ουκρανία και τους κατοίκους της, οι οποίοι ζουν δραματικές στιγμές». Πάλι αρκετοί συνδικαλιστές αντέδρασαν και στη συνέχεια αποδοκίμασαν την πράξη αυτή.
Τέσσερα χρόνια αργότερα ο καλλιτεχνικός κόσμος συνεχίζει να καταδικάζει με πάθος τους πολέμους και τις στρατιωτικές επιχειρήσεις – και πολύ καλά κάνει. Στο μέτωπο της Ουκρανίας παραμένει «με τον άνθρωπο».
Εφημερίδα Απογευματινή
