Από την εξέγερση των λίγων στη δημοκρατία των πολλών

Σήμερα η 17η Νοεμβρίου μάς καλεί να ενώσουμε ξανά τα δύο μισά της ιστορικής μας μνήμης, μακριά από ιδεολογικές αγκυλώσεις
09:46 - 17 Νοεμβρίου 2026
Βαγγέλης Κούμπουλης
ΓΡΑΦΕΙ ο Βαγγέλης Κούμπουλης*

Η 17η Νοεμβρίου αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, όμως συχνά την προσεγγίζουμε μονοδιάστατα, εγκλωβισμένοι σε βολικά μεταπολιτευτικά αφηγήματα. Για να τιμήσουμε ουσιαστικά αυτή την ημέρα, χρειάζεται να κοιτάξουμε κατάματα δύο ιστορικές αλήθειες: την πραγματική φύση της εξέγερσης του 1973 και τη βαρύνουσα σημασία των πρώτων ελεύθερων εκλογών του 1974.

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου υπήρξε ένα σύγχρονο Αρκάδι. Μια πράξη αυθεντικής θυσίας και ανιδιοτελούς τόλμης, που ανήκε πραγματικά στους λίγους που βρέθηκαν εκεί, απέναντι στα τανκς και τους ακροβολιστές, τινάζοντας στον αέρα το σαθρό πείραμα «φιλελευθεροποίησης» του Μαρκεζίνη και επιταχύνοντας τις εξελίξεις στο εσωτερικό του καθεστώτος. Ο μύθος, ωστόσο, που οικοδομήθηκε μεταγενέστερα περί μιας δήθεν «πάνδημης αντίστασης» ενός αδούλωτου λαού, ο οποίος στην πλειονότητά του αρκούνταν να ακούει Ντόιτσε Βέλε, αδικεί τους πραγματικούς πρωταγωνιστές εκείνων των ημερών. Όπως κάθε κράτος, έτσι και η Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία χρειάστηκε ιδρυτικούς μύθους για να θεμελιώσει τις αξίες της. Πενήντα τρία χρόνια μετά, όμως, η Δημοκρατία μας είναι αρκετά ώριμη ώστε να προχωρήσει χωρίς εύκολους εξωραϊσμούς.

 

Έκλεισε η περίμετρος του Πολυτεχνείου από την Ελληνική Αστυνομία, Πέμπτη 17 Νοεμβρίου 2022.
(ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI)

Το πραγματικό μεγαλείο του Πολυτεχνείου δεν βρίσκεται στην κατασκευασμένη εικόνα της τυφλής βίας που συχνά επικαλούνται μεταγενέστεροι «επαναστάτες» του πεζοδρομίου. Όπως μαρτυρούν οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές της Συντονιστικής Επιτροπής (όπως ο Χρήστος Λάζος που έχει μιλήσει εκτενώς για το Πολυτεχνείο με τον γράφοντα), μέσα και γύρω από το Πολυτεχνείο δεν έπεσαν ποτέ μολότοφ (κάτι που μάλλον αγνοούν ηθελημένα όσοι μιλούν «για της γενιάς μας τα Πολυτεχνεία») παρά μόνο πέτρες απέναντι στη βίαιη καταστολή. Η ουσιαστική σύγκρουση με τη χούντα -αλλά και με τους ακραίους εξτρεμιστές της εποχής- δόθηκε με όπλο τον δημοκρατικό διάλογο, τις ανοιχτές συνελεύσεις, τις πολιτικές συνθέσεις και τη νομιμοποίηση των εκλεγμένων οργάνων. Η ψυχή του Πολυτεχνείου ήταν βαθιά δημοκρατική και κοινοβουλευτική, όχι μηδενιστική.

Αυτήν ακριβώς τη βαθιά πολιτική ουσία διέκρινε με διορατικότητα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, όταν αποφάσισε να προκηρύξει τις πρώτες εθνικές εκλογές της Μεταπολίτευσης για τη 17η Νοεμβρίου 1974. Παρά τις σφοδρές αντιδράσεις των κομμάτων και των νεολαιών της εποχής, που ερμήνευσαν την κίνηση αυτή ως προσπάθεια υποβάθμισης της επετείου, η ιστορική απόσταση -αλλά και η γενναία εκ των υστέρων παραδοχή των ίδιων των πρωταγωνιστών της εξέγερσης- αποδεικνύει το ακριβές αντίθετο.

Ο Καραμανλής υπήρξε ο πρώτος που τίμησε θεσμικά το Πολυτεχνείο. Διεξάγοντας τις πρώτες απολύτως ελεύθερες εκλογές από την ίδρυση του ελληνικού κράτους -με νομιμοποιημένο το ΚΚΕ, χωρίς παρακρατικές πιέσεις και με πλήρη ελευθερία λόγου- ακριβώς έναν χρόνο μετά την εισβολή του τανκ, έστειλε ένα σαφές μήνυμα: το νέο συνταγματικό και πολιτικό σύστημα θα στηριζόταν στις αξίες της ελευθερίας, της ισότητας και της δημοκρατικής νομιμότητας, για τις οποίες αγωνίστηκαν οι φοιτητές.

Σήμερα η 17η Νοεμβρίου μάς καλεί να ενώσουμε ξανά τα δύο μισά της ιστορικής μας μνήμης, μακριά από ιδεολογικές αγκυλώσεις. Να αποδώσουμε τον οφειλόμενο σεβασμό σε όσους τόλμησαν το 1973, απαλλάσσοντας την παρακαταθήκη τους από την καπηλεία της σύγχρονης βίας, και να αναγνωρίσουμε πως η κορυφαία δικαίωση της θυσίας τους δεν είναι το χάος του δρόμου αλλά η ίδια η κοινοβουλευτική Δημοκρατία που κερδήθηκε στις κάλπες του 1974.

*Ο κ. Κούμπουλης είναι ιστορικός και θεολόγος

Εφημερίδα Απογευματινή