Η Σύνοδος της Άγκυρας έκλεισε με αμερικανική πίεση που δεν κρύφτηκε. Με αφορμή τον πόλεμο του Ιράν και την κρίση στα Στενά του Ορμούζ, ο Τραμπ επέκρινε δημόσια συμμάχους (Ιταλία, Γερμανία, Γαλλία) που αρνήθηκαν να συνδράμουν, έδεσε ανοιχτά την αμερικανική προστασία με την επίδοση του καθενός, ακόμη και με υπαινιγμό αποχώρησης, και ανέβασε τον πήχυ με τον οποίο η Συμμαχία καλείται να δει τον Νότο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ΝΑΤΟ γύρισε την πλάτη στη Ρωσία.
Σημαίνει κάτι πιο κρίσιμο: ο Νότος ανέβηκε στη… ζυγαριά.
Το κείμενο που υιοθέτησαν οι ηγέτες το επιβεβαιώνει: η Ρωσία παραμένει «μακροπρόθεσμη απειλή», αλλά στο ίδιο στρατηγικό κείμενο αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα η ελευθερία της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ — έκφραση μιας ευρύτερης ατζέντας ενεργειακής ασφάλειας και περιφερειακής σταθερότητας. Μιλά επίσης για «αστάθεια, υβριδικές απειλές και επαναλαμβανόμενους κλυδωνισμούς» και πίσω από τη γενικόλογη αυτή φράση κρύβεται, για τον Νότο, η αστάθεια της Μέσης Ανατολής: απειλές κάτω από το κατώφλι του πολέμου (ενεργειακά σοκ, πλήγματα στη ναυσιπλοΐα, μεταναστευτική πίεση) που καμία μόνη της δεν ενεργοποιεί συλλογική άμυνα.
Και εδώ ανοίγει, καθαρά, μια ευκαιρία για την Ελλάδα. Όταν η ατζέντα στρέφεται στον Νότο, η χώρα που κάθεται πάνω στους θαλάσσιους δρόμους και στους ενεργειακούς διαδρόμους έχει κάτι που οι άλλοι χρειάζονται. Πόσω μάλλον όταν απέναντι στέκεται μια Τουρκία που επιδιώκει να προβληθεί ως η αναντικατάστατη δύναμη της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής. Και εδώ ο απολογισμός είναι διδακτικός. Για την Τουρκία ακούστηκαν πολλά: υπόσχεση άρσης κυρώσεων, θερμοί έπαινοι, ανοιχτό ενδεχόμενο για τα F-35. Όμως στην ουσία τα πάντα παρέμειναν κλειδωμένα από τους θεσμούς. Επικοινωνιακά σημαντική επιτυχία, χωρίς ακόμη αντίστοιχη θεσμική κατοχύρωση. Γιατί το πραγματικό στοίχημα δεν είναι ποιος θα φωτογραφηθεί δίπλα στον Αμερικανό πρόεδρο, είναι ποιος θα ορίσει τη νέα γεωγραφία της Συμμαχίας.
Η ελληνική αξία δεν κρύβεται στα ποσοστά των υψηλών αμυντικών δαπανών αλλά στη δυνατότητα που δίνει η Ελλάδα στη Συμμαχία να επιχειρεί, να μετακινεί δυνάμεις και να κρατά ανοιχτές τις γραμμές συγκοινωνιών, χερσαίες και θαλάσσιες. Στη διεθνή βιβλιογραφία λέγεται πρόσβαση.
Το δικαίωμα να χρησιμοποιείς έδαφος, αέρα και θάλασσα ενός συμμάχου (βάσεις, υπερπτήσεις, επιχειρήσεις) νικά την «τυραννία της απόστασης». Το θεωρούμε δεδομένο — ώσπου να χαθεί μέσα σε μια νύχτα: το 2003 η Τουρκία τούς έκλεισε το έδαφός της, και μια ολόκληρη μεραρχία έμεινε έξω από την εισβολή στο Ιράκ.
Τόσο ζυγίζει η πρόσβαση. Το ίδιο ισχύει στους ενεργειακούς διαδρόμους: δεν τους χαράζει το ΝΑΤΟ, τους διεκδικούν τα κράτη, καθένα με τη δική του οπτική. Και η Άγκυρα σπρώχνει για διαδρομές μέσα από το δικό της έδαφος, ανταγωνιστικές προς τον ελληνικό Κάθετο Διάδρομο. Η Σούδα και η Αλεξανδρούπολη (μαζί με τις θαλάσσιες οδούς του Αιγαίου και εκατέρωθεν της Κρήτης) δεν είναι, λοιπόν, απλές υποδομές. Είναι το νόμισμα με το οποίο η Ελλάδα εξαργυρώνει τη γεωγραφία της.
Και εδώ κρίνονται όλα. Άλλο να είσαι χρήσιμος σύμμαχος, και άλλο να είσαι ο σύμμαχος χωρίς τον οποίο τα σχέδια δεν βγαίνουν. Τον πρώτο τον ευχαριστούν, τον δεύτερο τον υπολογίζουν. Η Ελλάδα πήγε στην Άγκυρα πιο αθόρυβα: επικοινωνιακά δεν πρωτοστάτησε, δεν έπαιξε το παιχνίδι της εικόνας. Αν αυτό αποδώσει, θα κριθεί στην ουσία — στις αποφάσεις που μοιράζουν αθόρυβα ρόλους και ευθύνες τους επόμενους μήνες, όχι στις φωτογραφίες. Ο κίνδυνος είναι γνωστός: να θεωρηθεί «δεδομένος σύμμαχος» και να μην εξαργυρώσει ό,τι προσφέρει. Έχει όμως τα εργαλεία, και η αναζωπύρωση του Νότου (έτσι όπως την επικύρωσε η Σύνοδος) της ανοίγει παράθυρο να βελτιώσει το ειδικό βάρος της. Το στοίχημα είναι ένα: να μην πέσει στην παγίδα του «χρήσιμου μέλους», αλλά να επενδύσει ώστε να εδραιωθεί ως απαραίτητος κρατικός δρώντας στη σχεδίαση της Συμμαχίας όσο η νέα αρχιτεκτονική βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση. Γιατί το ζητούμενο δεν είναι απλώς να συσσωρεύεις μέσα, αλλά -κυρίως- να τα ενορχηστρώνεις.
*Ο κ. Αλεξάκης είναι Αντιστράτηγος ε.α., επίτιμος διοικητής Διακλαδικής Διοίκησης Ειδικών Επιχειρήσεων (Hellenic JSOC)
Εφημερίδα Απογευματινή
