Νέα παρέμβαση για τον περιορισμό της πρόσβασης των παιδιών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ετοιμάζει η Ευρωπαϊκή Ένωση, με την προστασία των ανηλίκων στο Διαδίκτυο να βρίσκεται στο επίκεντρο του σχεδιασμού των Βρυξελλών. Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεν, αναμένεται να παρουσιάσει την επόμενη εβδομάδα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τις προτάσεις που εξετάζονται, ανοίγοντας μια νέα και ιδιαίτερα έντονη συζήτηση για τα όρια ηλικίας στη χρήση των social media.
Η πρωτοβουλία θεωρείται μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις που εξετάζει η ΕΕ για την ενίσχυση της προστασίας των παιδιών στον ψηφιακό κόσμο. Ωστόσο, ήδη προκαλεί αντιδράσεις, καθώς οργανώσεις για τα δικαιώματα των παιδιών και υπερασπιστές της ψηφιακής ιδιωτικότητας εκφράζουν σοβαρές επιφυλάξεις για τον τρόπο εφαρμογής ενός ενδεχόμενου συστήματος περιορισμών.
Τα όρια ηλικίας που βρίσκονται στο τραπέζι
Κομβικό σημείο του ευρωπαϊκού σχεδιασμού αποτελεί ο καθορισμός του ηλικιακού ορίου κάτω από το οποίο τα παιδιά δεν θα μπορούν να έχουν πρόσβαση στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.
Μεταξύ των προτάσεων που εξετάζονται βρίσκεται ο περιορισμός της χρήσης των social media για παιδιά κάτω των 13 ετών, όπως έχει εισηγηθεί ομάδα ειδικών. Παράλληλα, η Γαλλία έχει προχωρήσει ακόμη περισσότερο, υποστηρίζοντας την ανάγκη να τεθεί το όριο στα 15 έτη.
Η συζήτηση αυτή έρχεται έπειτα από περισσότερους από δώδεκα μήνες πιέσεων από κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται η Ελλάδα και η Δανία. Παράλληλα, σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του ευρωπαϊκού διαλόγου έχει παίξει και η απόφαση της Αυστραλίας να προχωρήσει σε ιδιαίτερα αυστηρούς περιορισμούς για τη χρήση των social media από ανηλίκους.
Το ευρωπαϊκό σύστημα επαλήθευσης ηλικίας
Όποιο ηλικιακό όριο και αν επιλεγεί τελικά από την Ευρωπαϊκή Ένωση, η εφαρμογή του αναμένεται να συνδεθεί με ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα επαλήθευσης της ηλικίας των χρηστών.
Βασικός στόχος είναι να περιοριστεί η δυνατότητα των ανηλίκων να παρακάμπτουν τους περιορισμούς δηλώνοντας ψευδή στοιχεία κατά τη δημιουργία ενός λογαριασμού.
Το εργαλείο που εξετάζεται θα μπορούσε να δίνει στους χρήστες τη δυνατότητα να αποδεικνύουν την ηλικία τους με διαφορετικούς τρόπους, όπως μέσω διαβατηρίου ή αστυνομικής ταυτότητας, μέσω αξιόπιστων παρόχων, όπως οι τράπεζες, ή ακόμη και με φυσική παρουσία σε συγκεκριμένα σημεία, όπως ένα ταχυδρομικό κατάστημα.
Η τεχνολογία «zero-knowledge proof»
Οι Βρυξέλλες υποστηρίζουν ότι το σύστημα έχει σχεδιαστεί με γνώμονα την προστασία της ιδιωτικότητας των χρηστών. Η τεχνολογία βασίζεται στη διαδικασία που είναι γνωστή ως «zero-knowledge proof», μια κρυπτογραφική μέθοδος που επιτρέπει την επιβεβαίωση ενός συγκεκριμένου στοιχείου χωρίς να αποκαλύπτονται περισσότερες προσωπικές πληροφορίες.
Στην πράξη, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης δεν θα λαμβάνουν, σύμφωνα με τον σχεδιασμό, στοιχεία όπως το ονοματεπώνυμο ή η ακριβής ημερομηνία γέννησης του χρήστη. Θα ενημερώνονται μόνο για το εάν ο χρήστης πληροί ή όχι το απαιτούμενο ηλικιακό όριο.
Με αυτόν τον τρόπο, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να συνδυάσει την προστασία των ανηλίκων με τη διαφύλαξη των προσωπικών δεδομένων.
Οι αντιδράσεις για την ιδιωτικότητα και τα δικαιώματα των παιδιών
Το σχέδιο, ωστόσο, δεν βρίσκει όλους σύμφωνους. Οι επικριτές προειδοποιούν ότι η υποχρεωτική επιβεβαίωση της ηλικίας ενδέχεται να δημιουργήσει νέους κινδύνους για την ιδιωτικότητα και την ασφάλεια των χρηστών.
Παράλληλα, οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στον τομέα των δικαιωμάτων των παιδιών εκφράζουν την αντίθεσή τους σε μια γενικευμένη απαγόρευση πρόσβασης στα social media.
Εκατοντάδες οργανώσεις και ειδικοί υποστηρίζουν ότι ένας οριζόντιος αποκλεισμός μπορεί να στερήσει από τους ανηλίκους σημαντικές δυνατότητες επικοινωνίας, ενημέρωσης και κοινωνικής συμμετοχής.
Η επιστολή των 132 οργανώσεων στη Φον ντερ Λάιεν
Σε επιστολή που απέστειλαν προς την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, 132 οργανώσεις και ειδικοί στους τομείς των δικαιωμάτων και της ψυχικής υγείας τάχθηκαν κατά μιας καθολικής απαγόρευσης.
Η βασική τους θέση είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να επικεντρωθεί περισσότερο στις ίδιες τις πλατφόρμες και να υποχρεώσει τις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες να δημιουργήσουν ασφαλέστερα ψηφιακά περιβάλλοντα για τους νεότερους χρήστες.
Στο ίδιο πνεύμα κινούνται και οι επιφυλάξεις που έχουν διατυπωθεί από ορισμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, οι οποίες υποστηρίζουν ότι το ζήτημα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά με απαγορεύσεις, αλλά απαιτούνται αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας και σχεδιασμού των ίδιων των πλατφορμών.
Το «όπλο» της ΕΕ απέναντι στις μεγάλες πλατφόρμες
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ήδη σημαντικά νομοθετικά εργαλεία για τη ρύθμιση του ψηφιακού περιβάλλοντος. Μεταξύ αυτών βρίσκεται ο Digital Services Act, μέσω του οποίου οι Βρυξέλλες έχουν ζητήσει από μεγάλες πλατφόρμες, όπως το Facebook, το Instagram και το TikTok, να προχωρήσουν σε αλλαγές σε χαρακτηριστικά που θεωρούνται ιδιαίτερα εθιστικά για τους χρήστες.
Το μεγάλο ερώτημα, ωστόσο, παραμένει κατά πόσο ένα σύστημα επαλήθευσης ηλικίας μπορεί να αποδειχθεί πραγματικά αποτελεσματικό και ασφαλές.
Η διεθνής εμπειρία έχει δείξει ότι οι περιορισμοί μπορούν να επιχειρηθεί να παρακαμφθούν με διάφορους τρόπους, όπως μέσω VPN ή με τη χρήση ψευδών στοιχείων ηλικίας.
Στο μικροσκόπιο η ασφάλεια του συστήματος
Ιδιαίτερες ανησυχίες έχουν εκφραστεί και για την ασφάλεια του ίδιου του ευρωπαϊκού εργαλείου επαλήθευσης ηλικίας. Ειδικοί στον τομέα της κυβερνοασφάλειας έχουν επισημάνει ζητήματα που σχετίζονται με την προστασία της ιδιωτικότητας και την πιθανότητα παράκαμψης των μηχανισμών.
Οι οργανώσεις που ασχολούνται με τα ψηφιακά δικαιώματα φοβούνται, παράλληλα, ότι η υποχρεωτική ταυτοποίηση μπορεί να κάνει ορισμένους χρήστες πιο διστακτικούς στην ελεύθερη έκφραση και στην αναζήτηση πληροφοριών στο Διαδίκτυο.
Ανησυχίες υπάρχουν και για ανθρώπους που ενδεχομένως δεν διαθέτουν τα απαραίτητα έγγραφα ή δεν επιθυμούν να χρησιμοποιούν στοιχεία της ταυτότητάς τους για την πρόσβαση σε διαδικτυακές υπηρεσίες.
Το δύσκολο στοίχημα των Βρυξελλών
Η εφαρμογή του ευρωπαϊκού εργαλείου δεν αναμένεται να είναι υποχρεωτική για όλες τις πλατφόρμες. Ωστόσο, οι εταιρείες που θα επιλέξουν να μην το χρησιμοποιήσουν θα πρέπει να διαθέτουν εναλλακτικά συστήματα επαλήθευσης ηλικίας που να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η ΕΕ καλείται πλέον να βρει μια ιδιαίτερα δύσκολη ισορροπία: να ενισχύσει την προστασία των παιδιών απέναντι στους κινδύνους που μπορεί να κρύβει η χρήση των social media, χωρίς να περιορίσει υπερβολικά την πρόσβαση στην ενημέρωση και την επικοινωνία και χωρίς να δημιουργήσει νέους κινδύνους για την ιδιωτικότητα εκατομμυρίων Ευρωπαίων χρηστών.
Οι αποφάσεις που αναμένεται να παρουσιαστούν το επόμενο διάστημα από την Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεν αναμένεται να αποτελέσουν το επόμενο σημαντικό βήμα στον ευρωπαϊκό διάλογο για το μέλλον των παιδιών και των ανηλίκων στον ψηφιακό κόσμο.
