Σύνταξη στα 68,6 έτη λόγω Δημογραφικού! – Τρία σενάρια τρόμου για τα όρια ηλικίας

Νέες ανατροπές στα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης, δημιουργεί η δημογραφική γήρανση, με συνέπεια τη συρρίκνωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας, την αύξηση του προσδόκιμου ζωής και την ανάγκη διατήρησης της ισορροπίας του ασφαλιστικού συστήματος. Η νέα έκθεση της Κομισιόν, Ageing Report 2027, περιγράφει μια σημαντική μεταβολή στη σχέση εργαζομένων και συνταξιούχων και -σύμφωνα με τις προβολές της- η μέση ηλικία εξόδου από την απασχόληση από 64,9 έτη το 2025 θα αυξηθεί στα 65,7 έτη το 2030, στα 66 έτη το 2040 και στα 66,5 έτη το 2050. Η ανοδική πορεία δεν σταματά εκεί, καθώς το 2080 η μέση ηλικία αποχώρησης προβλέπεται να φτάσει τα 68,6 έτη.

•  34,9% το ποσοστό των ατόμων ηλικίας άνω των 65 ετών το 2080 στην Ελλάδα (από 23,9% το 2025)
• 53,8% η απασχόληση στις ηλικίες 65-69 ετών (από 17,9% το 2025)
• 77% το ποσοστό συμμετοχής των ηλικιών 55-64 ετών στο εργατικό δυναμικό (από 63,8% το 2025)

Πρόκειται για αύξηση κατά 3,7 χρόνια σε σχέση με το 2025, η οποία αποτυπώνει τη γενικότερη ευρωπαϊκή τάση παράτασης του εργασιακού βίου ο οποίος πλέον συνδέεται με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής. Ωστόσο, πρέπει να διευκρινιστεί ότι η μέση ηλικία εξόδου από την απασχόληση -όπως καταγράφεται στην έκθεση της Κομισιόν- δεν ταυτίζεται με το θεσμοθετημένο όριο ηλικίας συνταξιοδότησης. Αποτελεί προβολή για το πότε οι πολίτες αναμένεται να σταματούν να εργάζονται και όχι οριστική απόφαση ότι όλοι θα συνταξιοδοτούνται υποχρεωτικά στα 68 ή στα 69 έτη, μολονότι δείχνει την τάση των αλλαγών που έρχονται.

Οι 3+1 επιλογές

Σήμερα το γενικό πλαίσιο συνταξιοδότησης στην Ελλάδα προβλέπει δύο βασικές διαδρομές: πλήρη σύνταξη στα 62 έτη με 40 χρόνια ασφάλισης ή στα 67 έτη με τουλάχιστον 15 χρόνια ασφάλισης. Παράλληλα, υπάρχουν ειδικές κατηγορίες ασφαλισμένων και μεταβατικές διατάξεις για όσους έχουν κατοχυρώσει ή θεμελιώσει δικαιώματα με βάση παλαιότερα όρια ηλικίας.

1.

Το ενδεχόμενο αύξησης των ορίων ηλικίας συνδέεται με τον μηχανισμό δημογραφικής αναπροσαρμογής που προβλέπει η ελληνική νομοθεσία. Η πρώτη κρίσιμη αναθεώρηση έχει τοποθετηθεί χρονικά στο 2027, ωστόσο η επανεξέταση του θέματος μετατέθηκε για το 2029, με πιθανή εφαρμογή των αλλαγών από την 1η Ιανουαρίου 2030. Σε αυτό το σενάριο, εφόσον προκύψει αύξηση του προσδόκιμου ζωής που θα δικαιολογεί αναπροσαρμογή, τα σημερινά όρια θα μπορούσαν να αυξηθούν σταδιακά, π.χ. κατά 3 ή 6 μήνες κ.λπ. Η μεταβολή δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι όλοι οι ασφαλισμένοι θα επιβαρυνθούν κατά τον ίδιο αριθμό μηνών ή ετών, καθώς ο τρόπος εφαρμογής θα εξαρτηθεί από τη σχετική κανονιστική απόφαση.

2.

Το δεύτερο σενάριο προβλέπει ότι η αναπροσαρμογή θα αφορά και τις δύο βασικές διαδρομές συνταξιοδότησης. Εάν αυξηθούν τα γενικά όρια, θα μπορούσε να επηρεαστεί τόσο η δυνατότητα εξόδου στα 62 με 40 χρόνια ασφάλισης όσο και η πλήρης σύνταξη στα 67 με 15 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι οι ασφαλισμένοι που δεν έχουν συμπληρώσει τις απαιτούμενες προϋποθέσεις θα χρειαστεί ενδεχομένως να παραμείνουν περισσότερο στην εργασία. Το συγκεκριμένο ενδεχόμενο αποκτά ιδιαίτερη σημασία για όσους δεν έχουν συμπληρώσει 40 έτη ασφάλισης, καθώς η αύξηση του γενικού ορίου των 67 ετών θα μπορούσε να μεταθέσει ακόμη πιο πολύ στο μέλλον την έξοδό τους από την αγορά εργασίας.

3.

Το τρίτο σενάριο συνδέεται άμεσα με τη φιλοσοφία του ισχύοντος ασφαλιστικού πλαισίου: όσο αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής μετά τα 65, τόσο θα εξετάζεται η αντίστοιχη αναπροσαρμογή της ηλικίας συνταξιοδότησης.

– Υπάρχει, ωστόσο, και το ενδεχόμενο να μην γίνει καμία αύξηση, τουλάχιστον στην πρώτη αναθεώρηση. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί εάν τα στοιχεία για το προσδόκιμο ζωής δεν δικαιολογούν μεταβολή ή εάν η κυβέρνηση επιλέξει να διατηρήσει τα σημερινά όρια για λόγους κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής. Άλλωστε, η υπουργός Εργασίας, Νίκη Κεραμέως, έχει δηλώσει ότι οι αναλογιστικές μελέτες δεν δείχνουν -με τα μέχρι σήμερα δεδομένα- ανάγκη αύξησης των ορίων ηλικίας. Συνεπώς, η δημογραφική πρόβλεψη της Κομισιόν δεν ισοδυναμεί με κυβερνητική απόφαση.

Ποιους αφορά

Κρίσιμο ζήτημα αποτελεί το εάν και σε ποιον βαθμό ενδεχόμενες αυξήσεις θα επηρεάσουν όσους έχουν κατοχυρώσει ή θεμελιώσει συνταξιοδοτικά δικαιώματα. Με βάση το προηγούμενο καθεστώς των μεταβατικών διατάξεων, όσοι είχαν θεμελιώσει δικαίωμα μέχρι τις 18 Αυγούστου 2015 διατηρούν τη δυνατότητα να το ασκήσουν χωρίς μεταγενέστερη αύξηση του ορίου ηλικίας. Αντίστοιχα, όσοι κατοχύρωσαν δικαίωμα την περίοδο 19 Αυγούστου 2015 – 31 Δεκεμβρίου 2021 μπορούν να συνταξιοδοτηθούν με το μεταβατικό όριο που τους αντιστοιχεί.

Οι προβλέψεις

Σύμφωνα με την Κομισιόν, η Ελλάδα αναμένεται να χάσει περίπου 1.440.000 άτομα ηλικίας 20-64 ετών μέχρι το 2050, καθώς η συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα θα περιοριστεί από 6.010.000 το 2025 σε 4.570.000. Το 2080 θα έχει υποχωρήσει περαιτέρω στα 3.820.000. Την ίδια στιγμή, το προσδόκιμο ζωής μετά τα 65 θα αυξηθεί κατά 4,6 χρόνια για τις γυναίκες και κατά 5,1 χρόνια για τους άνδρες έως το 2080. Οι γυναίκες θα έχουν κατά μέσο όρο 26,4 επιπλέον χρόνια ζωής μετά τα 65 και οι άνδρες 23,8 χρόνια.

Επίσης αναμένεται θεαματική αύξηση της απασχόλησης στις ηλικίες 65-69 ετών, καθώς προβλέπεται να εκτιναχθεί από 17,9% το 2025 σε 53,8% το 2080. Δηλαδή, περισσότεροι από ένας στους δύο ανθρώπους αυτής της ηλικιακής ομάδας θα συμμετέχουν στο εργατικό δυναμικό. Ο αριθμός δε των απασχολουμένων ηλικίας 20-64 ετών προβλέπεται να μειωθεί από 4.200.000 το 2025 σε 3.800.000 το 2040 και 3.400.000 το 2050, καταλήγοντας στα 2.900.000 το 2080. Ως ποσοστό του συνολικού πληθυσμού οι ηλικίες εργαζομένων από 20 ως 64 ετών θα περιοριστούν από 58% το 2025 σε 57,7% το 2030, 54,1% το 2040 και 50% από το 2050 έως το 2080. Την ίδια στιγμή, το ποσοστό των ατόμων ηλικίας άνω των 65 ετών θα αυξηθεί από 23,9% το 2025 σε 25,9% το 2030, 31,1% το 2040 και 34,9% το 2050, διαμορφώνοντας μια εντελώς διαφορετική αναλογία μεταξύ εργαζομένων και συνταξιούχων.

Η αύξηση της συμμετοχής στην απασχόληση, ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες ηλικίες, αποτελεί μία από τις βασικές παραδοχές των προβολών. Το συνολικό ποσοστό συμμετοχής του πληθυσμού ηλικίας 20-64 ετών στο εργατικό δυναμικό αναμένεται να αυξηθεί από 77,3% το 2025 σε 78,3% το 2030, 78,7% το 2040 και 79,6% το 2050, φτάνοντας στο 80,5% το 2080. Στις ηλικίες 55-64 ετών το ποσοστό συμμετοχής τους στο εργατικό δυναμικό από 63,8% το 2025 θα αυξηθεί σε 69,9% το 2030, 72,9% το 2040 και 72,4% το 2050, για να φτάσει στο 77% το 2080. Πρόκειται για αύξηση 13,2 ποσοστιαίων μονάδων σε ορίζοντα 55 ετών, η οποία αποτυπώνει την τάση παραμονής των μεγαλύτερων εργαζομένων στην αγορά εργασίας για περισσότερα χρόνια.

500.000 λιγότεροι οι Έλληνες κάθε δεκαετία

ΡΕΠΟΡΤΑΖ Ντίνα Καραμάνου

Με τη ραγδαία συρρίκνωση έρχεται πλέον αντιμέτωπη η Ελλάδα, καθώς ο όλο και γηραιότερος πληθυσμός της δεν θα αγγίζει καν τα 8.000.000 μέχρι το 2080. Η έκθεση της Κομισιόν για το Δημογραφικό στην Ευρώπη περιλαμβάνει εξαιρετικά δυσοίωνες προβλέψεις για την Ελλάδα, καθώς εκτιμά ότι η χώρα μας θα χάσει περισσότερο από το ένα τέταρτο των γηγενών κατοίκων της μέσα στις επόμενες δεκαετίες.

ΝΕΑ ΣΥΝΘΕΣΗ

Σύμφωνα με την έκθεση «2027 Ageing Report: Underlying Assumptions and Projection Methodologies», ο πληθυσμός της Ελλάδας αναμένεται να μειωθεί από περίπου 10.400.000 το 2025 σε μόλις 7.600.000 το 2080, καταγράφοντας πτώση της τάξης του 26%. Υπολογίζεται μάλιστα ότι κάθε δεκαετία ο πληθυσμός της χώρας θα μειώνεται κατά τουλάχιστον 500.000 άτομα: 10.200.000 το 2030, 9.700.000 το 2040, 9.200.000 το 2050, 8.600.000 το 2060, 8.000.000 το 2070 και 7.600.000 το 2080. Και αυτό παρά το γεγονός ότι -όπως εκτιμάται- θα σημειώνεται αύξηση (έστω και οριακή) στον μέσο όρο των γεννήσεων, αφού για το ίδιο διάστημα από τα 1,2 παιδιά θα φτάσουμε στα 1,45 παιδιά ανά γυναίκα.

Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί η διαπίστωση ότι η απώλεια περίπου 2.800.000 κατοίκων μέσα σε 54 χρόνια θα συνοδεύεται από ριζική μεταβολή στην ηλικιακή σύνθεση της χώρας, με λιγότερους νέους ανθρώπους σε παραγωγική ηλικία και μεγαλύτερο ποσοστό ηλικιωμένων. Το προσδόκιμο ζωής στη χώρα μας το 2080 θα είναι για τις γυναίκες τα 90,1 έτη (από 84,5 το 2025) και για τους άνδρες τα 86,4 έτη (από 79,5 το 2025). Μάλιστα, το προσδόκιμο ζωής θα βαίνει συνεχώς αυξανόμενο, κλείνοντας την ψαλίδα μεταξύ ανδρών και γυναικών: το 2030 θα είναι στα 85 έτη για τις γυναίκες και στα 80,1 για τους άνδρες, το 2040 οι γυναίκες θα ζουν μέχρι τα 86 και οι άνδρες μέχρι τα 81,3 έτη, ενώ το προσδόκιμο θα αυξάνεται περίπου ένα έτος κάθε δεκαετία για να φτάσει σε εκείνο του 2080. Έτσι, οι άνθρωποι ηλικίας 80 ετών και άνω, που το 2025 αποτελούσαν το 7,2% του συνολικού πληθυσμού, το 2050 θα αποτελούν το 13% και το 2080 θα φτάνουν στο 14,9% του συνολικού πληθυσμού της Ελλάδας, την ώρα που το ποσοστό των ατόμων της ηλικιακής ομάδας 20-64 ετών θα αποτελεί μόλις το 50% του πληθυσμού (από 58% το 2025).

ΑΚΟΜΗ ΠΙΟ ΓΗΡΑΙΑ ΗΠΕΙΡΟΣ

Αντίστοιχα δυσοίωνη είναι η εικόνα στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με την έκθεση, αν και ο συνολικός πληθυσμός της ΕΕ αναμένεται να αυξηθεί από 452.000.000 άτομα το 2025 σε 453.000.000 άτομα το 2029, στη συνέχεια θα μειωθεί σε 414.000.000 το 2080, μια μείωση κατά 8% σε σύγκριση με το 2025. Παράλληλα, οι μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες θα επεκταθούν, ενώ οι νεότερες ηλικιακές ομάδες θα συρρικνωθούν. Το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω θα αυξηθεί από 22% του γενικού πληθυσμού σήμερα σε 33% έως το 2080 και το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 80 ετών και άνω θα υπερδιπλασιαστεί από 6% σε 14%. Ταυτόχρονα το μερίδιο του πληθυσμού ηλικίας 20 έως 64 ετών θα μειωθεί σε όλες τις χώρες, από 58% σε 51% του γενικού πληθυσμού στην ΕΕ. Έτσι, το μερίδιο της ΕΕ στον παγκόσμιο πληθυσμό προβλέπεται να συρρικνωθεί περαιτέρω, από 6% το 2020 σε 4% έως το 2080. Σημειώνεται ότι το 1960 η ΕΕ των «27» αντιπροσώπευε σχεδόν το 12% του παγκόσμιου πληθυσμού.

«Σε 20 χρόνια μόνο 65.000 άνθρωποι θα είναι σε ηλικία να κάνουν παιδιά»

«Ο πληθυσμός δεν πρόκειται να σταματήσει να μειώνεται, γιατί θα έχουμε περισσότερους θανάτους από γεννήσεις. Δεν αναφέρει κάτι καινούργιο σε σχέση με το παρελθόν», δηλώνει στην «Απογευματινή» ο διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ), Βύρων Κοτζαμάνης. Όμως, όπως εξηγεί ο καθηγητής, υπάρχει κάτι στο οποίο -ειδικά στη χώρα μας- πρέπει να σταθούμε, καθώς η επισήμανση στην έκθεση της Κομισιόν αποτελεί καμπανάκι κινδύνου: «Έχουμε από τα χαμηλότερα ποσοστά της ΕΕ ατόμων που βρίσκονται στην παραγωγική ηλικία (20-65 ετών) τα οποία εργάζονται. Αναλογικά σε 100 άτομα που είναι σε παραγωγική ηλικία στη χώρα μας εργάζονται μόλις 83».

Ένα ακόμη στοιχείο που χρήζει προσοχής είναι το ποσοστό γονιμότητας, το οποίο αν και θα αυξηθεί δεν θα είναι αρκετό: σε κάθε μητέρα το 2025 αναλογούσαν κατά μέσο όρο 1,2 παιδιά. Το 2080 θα αναλογούν 1,45 παιδιά. Αύξηση πολύ μικρή, που δεν θα είναι αρκετή για να υπερκαλύψει τη γήρανση του πληθυσμού, καθώς θεωρείται ότι απαιτούνται 2,1 παιδιά ανά γυναίκα απλώς και μόνο για τη φυσική αναπλήρωση των γενεών.

Ο Βύρων Κοτζαμάνης το εξηγεί με πολύ απλό τρόπο: «Οι γεννήσεις είναι συνάρτηση δύο πραγμάτων: πόσα άτομα έχουμε σε ηλικία που μπορούν να κάνουν παιδιά και πόσα παιδιά κάνουν αυτά τα άτομα. Έχουμε τον ίδιο, ίσως και λίγο μεγαλύτερο, ρυθμό γεννήσεων ανά μητέρα, αλλά μειώνεται ο αριθμός των ατόμων που είναι σε ηλικία να κάνουν παιδιά. Αν σκεφτείτε ότι φέτος είχαμε μόλις 65.000 γεννήσεις (και περίπου 125.000 θανάτους), σε 20 χρόνια μόνο 65.000 άνθρωποι θα είναι σε ηλικία να κάνουν παιδιά. Ο ρυθμός γονιμότητας θα είναι πολύ μικρός για να υπερκαλύψει τη διαφορά μεταξύ θανάτων και γεννήσεων».

Εφημερίδα Απογευματινή