Η εξουσία αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη δοκιμασία του ανθρώπου. Δεν αποκαλύπτει μόνο τις ικανότητές του. Φανερώνει κυρίως τον χαρακτήρα του. Γιατί όσο υψηλότερα ανεβαίνει κανείς στην πολιτική πυραμίδα, τόσο περισσότερο οι αποφάσεις του παύουν να επηρεάζουν τον προσωπικό του κύκλο και αγγίζουν ολόκληρες κοινωνίες. Εκεί ακριβώς γεννιέται το διαχρονικό ερώτημα: Αρκεί κάτι να είναι νόμιμο ή πρέπει να είναι και ηθικό;
Αφορμή για τον προβληματισμό αποτέλεσαν δημοσιεύματα σύμφωνα με τα οποία επιχειρηματικές δραστηριότητες συγγενικού προσώπου του Αμερικανού προέδρου στον χώρο της πώλησης όπλων μέσω διαδικτύου φαίνεται να ευνοούνται από αλλαγές στη νομοθεσία. Ανεξάρτητα από την τελική αξιολόγηση της συγκεκριμένης υπόθεσης ή τη νομική της διάσταση, το γεγονός επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ζήτημα που ξεπερνά πρόσωπα, χώρες και παρατάξεις.
Η δημοκρατία δεν οικοδομήθηκε μόνο επάνω στους νόμους. Θεμελιώθηκε επίσης στην εμπιστοσύνη. Και η εμπιστοσύνη δεν προστατεύεται αποκλειστικά από όσα επιτρέπονται, αλλά και από όσα ένας ηγέτης επιλέγει συνειδητά να αποφεύγει. Ένας πρωθυπουργός, ένας πρόεδρος ή ένας υπουργός διαθέτει αναμφίβολα το δικαίωμα να προτείνει νομοθετικές αλλαγές. Όταν όμως οι αποφάσεις αυτές συμπίπτουν με οικονομικά οφέλη για τον ίδιο, την οικογένειά του ή στενούς συνεργάτες του, ακόμη και αν δεν παραβιάζεται κανένας νόμος, δημιουργείται μια σκιά. Και στην πολιτική, πολλές φορές η σκιά αποδεικνύεται εξίσου επικίνδυνη με το ίδιο το γεγονός.
Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα όπου η νομιμότητα χρησιμοποιήθηκε σαν ασπίδα απέναντι στην ηθική. Διορισμοί συγγενών, κρατικές συμβάσεις προς φίλους, φορολογικές ρυθμίσεις που εξυπηρετούσαν συγκεκριμένα συμφέροντα ή αποφάσεις που ωφελούσαν προσωπικές επιχειρηματικές δραστηριότητες μπορεί να κινούνταν μέσα στα όρια του νόμου. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπηρετούσαν το δημόσιο συμφέρον. Η πραγματική ηγεσία απαιτεί αυτοπεριορισμό. Υπάρχουν πράξεις που ένας απλός πολίτης δικαιούται να πραγματοποιήσει, αλλά ένας πολιτικός οφείλει να αποφεύγει. Όχι επειδή του το επιβάλλει κάποιος δικαστής, αλλά επειδή το επιβάλλει το αξίωμα που υπηρετεί. Η δημόσια εξουσία συνοδεύεται από υψηλότερες απαιτήσεις διαφάνειας και μεγαλύτερη ευθύνη απέναντι στην κοινωνία.
Το ερώτημα λοιπόν, δεν είναι αν μια απόφαση μπορεί να αντέξει σε μια δικαστική αίθουσα. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν μπορεί να αντέξει στη συνείδηση των πολιτών. Αν ένας μέσος άνθρωπος αισθανθεί ότι όλοι αντιμετωπίζονται ισότιμα ή αν δημιουργείται η εντύπωση πως υπάρχουν προνομιούχοι που επωφελούνται από την εγγύτητά τους προς την εξουσία. Οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν τον όρο «μέτρο». Δεν ήταν απλώς μια αρετή. Ήταν ο πυρήνας της πολιτικής ηθικής. Η εξουσία χωρίς μέτρο μετατρέπεται εύκολα σε αυθαιρεσία. Η νομιμότητα χωρίς ηθικό περιεχόμενο οδηγεί στην απαξίωση των θεσμών. Και όταν οι πολίτες πάψουν να εμπιστεύονται τους θεσμούς, η δημοκρατία αρχίζει να αποδυναμώνεται από μέσα. Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο κριτήριο ενός πολιτικού ηγέτη να μην είναι όσα μπορεί να κάνει, αλλά όσα επιλέγει να μην κάνει. Διότι υπάρχουν αποφάσεις που ο νόμος επιτρέπει, αλλά η ευθύνη απαγορεύει. Και η Ιστορία θυμάται περισσότερο εκείνους που σεβάστηκαν τα όρια της εξουσίας τους παρά εκείνους που εκμεταλλεύτηκαν κάθε περιθώριο που τους παρείχε ο νόμος.
Εφημερίδα Απογευματινή
