Η Ελλάδα βρίσκεται ενώπιον µιας βαθιάς δηµογραφικής µεταβολής µε δύο παράλληλες διαστάσεις: λιγότερες γεννήσεις και ταχεία γήρανση του πληθυσµού. Το 2024 καταγράφηκαν µόλις 68.467 γεννήσεις έναντι 126.916 θανάτων, δηλαδή µια εξαιρετικά µεγάλη φυσική µείωση του πληθυσµού. Ο συνολικός δείκτης γονιµότητας βρίσκεται περίπου στο 1,24 παιδί ανά γυναίκα, πολύ χαµηλότερα από το επίπεδο αναπλήρωσης των γενεών, περίπου 2,1.
Την 1η Ιανουαρίου 2025, το 23,7% του ελληνικού πληθυσµού ήταν ήδη ηλικίας 65 ετών και άνω, ενώ τα παιδιά 0-14 ετών αντιπροσώπευαν µόλις το 12,8%. Η αναλογία ηλικιωµένων προς παιδιά είχε φθάσει στο 185,4%. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιµά επιπλέον ότι, µε βάση τις υφιστάµενες δηµογραφικές τάσεις, ο ελληνικός πληθυσµός εργάσιµης ηλικίας µπορεί να µειωθεί περίπου κατά ένα τρίτο έως το 2070. Εποµένως το πρόβληµα δεν είναι απλώς ότι «θα είµαστε λιγότεροι». Το ουσιώδες πρόβληµα είναι ότι λιγότεροι εργαζόµενοι θα καλούνται να παράγουν τον πλούτο, τις υπηρεσίες, τη φορολογική βάση, τις συντάξεις, την περίθαλψη και τη φροντίδα που χρειάζεται ένας ολοένα µεγαλύτερος ηλικιωµένος πληθυσµός.
Αυτό ακριβώς είναι το σηµείο στο οποίο η τεχνολογία µετατρέπεται από εργαλείο οικονοµικής πολιτικής σε εργαλείο δηµογραφικής ανθεκτικότητας.
Γήρανση και πρόσφυγες
Πιστεύω ότι το δίληµµα δεν είναι κατ’ ανάγκην «µετανάστες ή οικονοµική κατάρρευση». Ενα από τα συνηθέστερα επιχειρήµατα απέναντι στη δηµογραφική γήρανση είναι ότι η απώλεια εργατικού δυναµικού πρέπει να αναπληρωθεί σχεδόν αυτοµάτως µέσω µεγάλης κλίµακας µετανάστευσης. Η θέση αυτή είναι υπερβολικά µονοδιάστατη. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σε πρόσφατη δηµογραφική ανάλυση, επισηµαίνει ότι η µετανάστευση µπορεί να επιβραδύνει ή προσωρινά να αντισταθµίσει την πληθυσµιακή µείωση, αλλά δεν µπορεί από µόνη της να αντισταθµίσει διαρκώς εξαιρετικά χαµηλά επίπεδα γονιµότητας. Η µετανάστευση αποτελεί συνεπώς ένα πιθανό συµπληρωµατικό εργαλείο και όχι µακροχρόνια θεραπεία του δηµογραφικού προβλήµατος.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σηµασία για την Ελλάδα. Η χώρα δεν είναι υποχρεωµένη να αποδεχθεί ως αξίωµα ότι κάθε κενή θέση εργασίας που δηµιουργείται από το δηµογραφικό πρέπει να καλύπτεται µε την εισαγωγή αντίστοιχου αριθµού εργαζοµένων από τρίτες χώρες. Υπάρχει µία δεύτερη δυνατότητα:
Να µειωθεί ο αριθµός των ανθρώπων που απαιτούνται για την παραγωγή της ίδιας ή µεγαλύτερης ποσότητας οικονοµικού αποτελέσµατος.
Με άλλα λόγια, απέναντι στη συρρίκνωση του εργατικού δυναµικού το κράτος µπορεί να επιδιώξει όχι απλώς περισσότερους εργαζόµενους, αλλά πολύ µεγαλύτερη παραγωγικότητα ανά εργαζόµενο. Και αυτό σηµαίνει αυτοµατοποίηση, τεχνητή νοηµοσύνη, ροµποτική, ψηφιοποίηση και υποκατάσταση εργασιών χαµηλής προστιθέµενης αξίας από µηχανές.
Τα ιαπωνικά ροµπότ
Στο σηµείο αυτό έρχεται το ουσιαστικό δίδαγµα της Ιαπωνίας: «Εχουµε τα ροµπότ». Η Ιαπωνία αποτελεί ίσως το σηµαντικότερο εργαστήριο αυτής της στρατηγικής. Αντιµετωπίζει επί δεκαετίες εξαιρετικά χαµηλή γονιµότητα, συρρίκνωση του πληθυσµού και µία από τις γηραιότερες κοινωνίες στον κόσµο. Οταν ρωτήθηκαν Ιάπωνες πολιτικοί γιατί µε τόσα δηµογραφικά προβλήµατα δεν χαλαρώνετε την πολύ σφιχτή µεταναστευτική σας πολιτική, απάντησαν: «We have the robots». Η φράση αυτή, είτε χρησιµοποιήθηκε ακριβώς µε αυτή τη διατύπωση είτε αποτελεί δηµοσιογραφική συµπύκνωση της ιαπωνικής φιλοσοφίας, αποδίδει µία πραγµατική στρατηγική επιλογή: την προσπάθεια να καλυφθούν τµήµατα του δηµογραφικού ελλείµµατος µέσω τεχνολογικής υποκατάστασης της ανθρώπινης εργασίας.
Το 2024 η Ιαπωνία διέθετε περίπου 446 βιοµηχανικά ροµπότ ανά 10.000 εργαζόµενους στη µεταποίηση, κατατασσόµενη µεταξύ των περισσότερο αυτοµατοποιηµένων οικονοµιών του κόσµου. Παράλληλα, η ίδια παραµένει η σηµαντικότερη χώρα παραγωγής βιοµηχανικών ροµπότ, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 38% της παγκόσµιας παραγωγής. Το 2025 το ιαπωνικό υπουργείο Οικονοµίας, Εµπορίου και Βιοµηχανίας δηµιούργησε µάλιστα ειδικό πρόγραµµα -το RING Project- µε δηλωµένο σκοπό την επιτάχυνση της εγκατάστασης ροµπότ στις περιφέρειες προκειµένου να αντιµετωπιστούν οι ελλείψεις εργατικού δυναµικού.
Ακόµη σηµαντικότερο είναι ότι ο ΟΟΣΑ, στην πρόσφατη ειδική µελέτη του για την τεχνητή νοηµοσύνη και την ιαπωνική αγορά εργασίας, αντιµετωπίζει ρητά την A.I. ως µέρος της απάντησης στις ελλείψεις εργατικού δυναµικού και δεξιοτήτων που προκαλούνται από τη γήρανση και τη χαµηλή γεννητικότητα.
Η σηµερινή Ιαπωνία βεβαίως δεν έχει µηδενική µετανάστευση. Αντιθέτως, έχει αρχίσει να ανοίγει περισσότερο επιλεκτικά την αγορά εργασίας της. Οι αλλοδαποί εξακολουθούν όµως να αποτελούν µικρό ποσοστό του πληθυσµού σε σχέση µε τις περισσότερες δυτικές χώρες -περίπου 2,7% το 2024- και η πρόσβαση παραµένει κυρίως ελεγχόµενη, εργασιακά προσανατολισµένη και συνδεδεµένη µε συγκεκριµένες ανάγκες της οικονοµίας. Αυτό είναι ίσως το πραγµατικό ιαπωνικό µάθηµα: Αutomation first, selective migration where necessary, και όχι η αντιµετώπιση της µαζικής µετανάστευσης ως αυτονόητης δηµογραφικής πολιτικής.
Στην Ελλάδα
Το ερώτηµα που τίθεται στο σηµείο αυτό είναι τι θα σήµαινε µία αντίστοιχη στρατηγική για την Ελλάδα. Η ελληνική οικονοµία ήδη αντιµετωπίζει ελλείψεις προσωπικού στον τουρισµό, τις κατασκευές και άλλους κλάδους, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισηµαίνει ότι το πρόβληµα θα ενταθεί λόγω της δηµογραφικής συρρίκνωσης. Η πρώτη αντίδραση δεν πρέπει όµως πάντοτε να είναι «από ποια τρίτη χώρα θα εισαγάγουµε εργαζόµενους;».
Πριν από αυτή την ερώτηση θα πρέπει να τίθεται µία διαφορετική: Γιατί η συγκεκριµένη εργασία εξακολουθεί να απαιτεί τον ίδιο αριθµό ανθρώπων;
Μία ελληνική στρατηγική «τεχνολογίας απέναντι στο δηµογραφικό» θα µπορούσε να στηριχθεί στους ακόλουθους άξονες:
- Μαζική αυτοµατοποίηση της µεταποίησης και των logistics. Φορολογικές υπεραποσβέσεις, επιδοτούµενη ροµποτική για ΜΜΕ, αυτοµατοποιηµένες αποθήκες, machine vision, αυτόνοµα συστήµατα διακίνησης και cobots µπορούν να επιτρέψουν σε µικρότερο αριθµό εργαζοµένων να παράγει περισσότερο.
- Ροµποτική και precision agriculture στον πρωτογενή τοµέα. Αυτόνοµα γεωργικά µηχανήµατα, drones, αισθητήρες, A.I. για καλλιέργειες, αυτόµατο πότισµα και συγκοµιδή µπορούν να µειώσουν δραστικά την εξάρτηση της ελληνικής γεωργίας από εποχικό ανειδίκευτο εργατικό δυναµικό.
- Αυτοµατισµός στον τουρισµό και στην εστίαση. Self check-in, αυτοµατοποιηµένες κρατήσεις, A.I. customer service, ροµποτικά συστήµατα καθαρισµού, αυτοµατισµοί στις κουζίνες και logistics µπορούν να περιορίσουν το προσωπικό που απαιτείται για µη ανθρωποκεντρικές εργασίες, διατηρώντας τον άνθρωπο εκεί όπου η προσωπική επαφή αποτελεί πραγµατικό µέρος του τουριστικού προϊόντος.
- A.I. στο ∆ηµόσιο. Μία χώρα µε µειούµενο εργατικό δυναµικό δεν µπορεί να διατηρεί διοικητικές διαδικασίες που απαιτούν χιλιάδες ανθρωποώρες για µεταφορά εγγράφων, καταχωρίσεις, ελέγχους και επαναλαµβανόµενες διοικητικές πράξεις. Agentic A.I., αυτοµατοποιηµένη επεξεργασία αιτηµάτων και data-driven administration µπορούν να επιτρέψουν µικρότερο αλλά αποτελεσµατικότερο δηµόσιο τοµέα.
- Ροµποτική και τεχνολογία φροντίδας ηλικιωµένων. Εδώ βρίσκεται ίσως το σηµαντικότερο πεδίο. Η γήρανση αυξάνει ταυτόχρονα τη ζήτηση για φροντιστές και µειώνει τον αριθµό εκείνων που µπορούν να την προσφέρουν. Ροµποτικά βοηθήµατα µετακίνησης, τηλεϊατρική, wearable monitoring, έξυπνες κατοικίες, αυτοµατοποιηµένη χορήγηση φαρµάκων και A.I.-assisted diagnostics µπορούν να επιτρέψουν σε περισσότερους ηλικιωµένους να ζουν αυτόνοµα και σε κάθε επαγγελµατία Υγείας να φροντίζει περισσότερους ασθενείς. Η διεθνής αγορά ήδη κινείται προς αυτή την κατεύθυνση: οι πωλήσεις ιατρικών ροµπότ αυξήθηκαν κατά 91% το 2024.
- Παράταση της υγιούς και παραγωγικής ζωής. Η τεχνολογία δεν αντικαθιστά απλώς εργαζόµενους. Μπορεί να επιτρέψει σε έναν 65χρονο ή 70χρονο να εξακολουθεί, εφόσον το επιθυµεί, να προσφέρει παραγωγική εργασία µέσω τηλεργασίας, A.I. assistance, εργονοµικών συστηµάτων και αυτοµατισµών που εξαλείφουν τη σωµατική καταπόνηση.
- Αύξηση της συµµετοχής του ήδη υπάρχοντος ελληνικού πληθυσµού. Η µεγαλύτερη συµµετοχή γυναικών, µεγαλύτερων ηλικιών, ατόµων µε αναπηρία και σήµερα οικονοµικά ανενεργών πολιτών αποτελεί σηµαντικότερο και κοινωνικά λιγότερο ανατρεπτικό απόθεµα ανθρώπινου κεφαλαίου από όσο συχνά αναγνωρίζεται. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισηµαίνει µάλιστα ειδικά ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει µεγάλο χάσµα απασχόλησης µεταξύ ανδρών και γυναικών.
- Επιλεκτική νόµιµη µετανάστευση ως συµπληρωµατικό και όχι ως κύριο εργαλείο. Σε επαγγέλµατα όπου η τεχνολογία δεν µπορεί ακόµη να καλύψει τις ανάγκες, µπορούν να υπάρχουν ελεγχόµενα προγράµµατα νόµιµης εποχικής ή ειδικευµένης εργασίας, µε συγκεκριµένα επαγγέλµατα, αριθµούς, διάρκεια και όρους παραµονής. Πρόκειται για ριζικά διαφορετική πολιτική από το να αντιµετωπίζεται η ανεξέλεγκτη ή παράτυπη µεταναστευτική ροή ως µέσο δηµογραφικής αναπλήρωσης.
Εννοιολογική διάκριση
Μία πρώτη παραδοχή είναι ότι η παράτυπη µετανάστευση δεν αποτελεί δηµογραφική πολιτική. Εδώ απαιτείται µία κρίσιµη εννοιολογική διάκριση. Η µεταναστευτική πολιτική, η πολιτική ασύλου και η δηµογραφική πολιτική είναι διαφορετικά πεδία δηµόσιας πολιτικής.
Η παράτυπη είσοδος ανθρώπων στη χώρα δεν πραγµατοποιείται µε επιλογή δεξιοτήτων, ηλικιακής σύνθεσης, επαγγελµατικών αναγκών ή ικανότητας ένταξης. ∆εν µπορεί, εποµένως, να αποτελεί ορθολογικό µηχανισµό σχεδιασµού του µελλοντικού εργατικού δυναµικού.
Αυτό δεν καταργεί τις διεθνείς και ευρωπαϊκές υποχρεώσεις της Ελλάδας ως προς το άσυλο, τη διεθνή προστασία και την αρχή της µη επαναπροώθησης. Σηµαίνει όµως ότι η ανθρωπιστική ή νοµική υποχρέωση προστασίας δεν πρέπει να συγχέεται µε µία οικονοµική θεωρία, σύµφωνα µε την οποία η παράτυπη µετανάστευση είναι αναγκαία επειδή η Ελλάδα «χρειάζεται κόσµο».
Μία προηγµένη ευρωπαϊκή χώρα πρέπει να µπορεί ταυτόχρονα να προστατεύει όσους πραγµατικά δικαιούνται διεθνή προστασία, να ελέγχει αποτελεσµατικά τα εξωτερικά της σύνορα και να επιλέγει, µέσω νόµιµων διαδικασιών, εκείνους τους εργαζόµενους τρίτων χωρών τους οποίους πράγµατι χρειάζεται.
Εποµένως περνάµε από την «εισαγωγή εργατικών χεριών» στην εισαγωγή κεφαλαίου και τεχνολογίας. Υπάρχει εδώ µία βαθύτερη οικονοµική επιλογή. Οταν µία επιχείρηση αντιµετωπίζει έλλειψη εργατικού δυναµικού, µπορεί είτε να ζητήσει περισσότερη εργασία είτε να επενδύσει σε περισσότερο κεφάλαιο ανά εργαζόµενο.
Η δεύτερη επιλογή είναι ιστορικά ο µηχανισµός µέσω του οποίου αυξάνεται η παραγωγικότητα.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιβεβαίωσε το 2026 ότι οι επίµονες ελλείψεις εργατικού δυναµικού µπορούν να λειτουργήσουν ως κίνητρο για αύξηση της κεφαλαιακής έντασης της παραγωγής, συµπεριλαµβανοµένων επενδύσεων στην αυτοµατοποίηση. Για την Ελλάδα, εποµένως, η δηµογραφική κρίση µπορεί να αποτελέσει όχι µόνο απειλή αλλά και καταλύτη παραγωγικού µετασχηµατισµού.
Αν κάθε έλλειψη προσωπικού καλύπτεται αµέσως µε φθηνότερη εισαγόµενη εργασία, αποδυναµώνεται εν µέρει το οικονοµικό κίνητρο µιας επιχείρησης να αυτοµατοποιηθεί. Αντιθέτως, όταν η εργασία γίνεται σπανιότερη και ακριβότερη, οι επιχειρήσεις έχουν ισχυρότερο κίνητρο να επενδύσουν σε τεχνολογία, εκπαίδευση και παραγωγικό εξοπλισµό. Αυτό ακριβώς µπορεί να µετατρέψει µία οικονοµία χαµηλής παραγωγικότητας σε οικονοµία υψηλής προστιθέµενης αξίας.
∆εν γεννούν παιδιά…
Υπάρχουν όµως και τα όρια της τεχνολογικής λύσης. Η τεχνολογία δεν πρέπει βεβαίως να παρουσιαστεί ως µαγική λύση.
Τα ροµπότ µπορούν να αντικαταστήσουν εργατοώρες. ∆εν γεννούν όµως παιδιά. ∆εν δηµιουργούν από µόνα τους οικογένειες, κοινωνική συνέχεια ή την ηλικιακή ισορροπία ενός έθνους. ∆εν µπορούν ακόµη να υποκαταστήσουν πλήρως ανθρώπους σε επαγγέλµατα που απαιτούν ενσυναίσθηση, σύνθετη χειρωνακτική δεξιότητα ή ανθρώπινη εµπιστοσύνη. Ακόµη και στην Ιαπωνία, τα ροµπότ φροντίδας ηλικιωµένων παραµένουν περισσότερο συµπληρωµατικά προς τους ανθρώπους παρά τους αντικαθιστούν πλήρως.
Γι’ αυτό και η ορθή στρατηγική δεν είναι «robots instead of babies».
Είναι: Περισσότερες γεννήσεις όπου αυτό µπορεί να διευκολυνθεί, µεγαλύτερη συµµετοχή του εγχώριου πληθυσµού στην εργασία, δραστικά υψηλότερη παραγωγικότητα µέσω τεχνολογίας και µόνο συµπληρωµατικά ελεγχόµενη νόµιµη µετανάστευση εκεί όπου εξακολουθούν να υπάρχουν πραγµατικά κενά.
Ισως θα πρέπει να δούµε λοιπόν το ιαπωνικό «We have the robots» ως µια νέα στρατηγική αρχή.
Το δηµογραφικό πρόβληµα της Ελλάδας είναι υπαρκτό και εξαιρετικά σοβαρό. Αυτό όµως δεν συνεπάγεται ότι η χώρα βρίσκεται µπροστά σε ένα αναπόδραστο δίληµµα µεταξύ της οικονοµικής συρρίκνωσης και της µεγάλης µεταναστευτικής υποκατάστασης του πληθυσµού. Υπάρχει ένας τρίτος δρόµος: η τεχνολογική προσαρµογή.
Μία Ελλάδα µε 8 ή 9 εκατοµµύρια κατοίκους στο µέλλον δεν είναι αναγκαστικά οικονοµικά ασθενέστερη από µία Ελλάδα 10 εκατοµµυρίων, εφόσον κάθε εργαζόµενος του µέλλοντος, ενισχυµένος από την A.I., τους αυτοµατισµούς και τη ροµποτική, µπορεί να παράγει πολύ περισσότερο από τον σηµερινό εργαζόµενο.
Το πραγµατικό µέγεθος που πρέπει συνεπώς να απασχολεί την οικονοµική πολιτική δεν είναι µόνο πόσοι άνθρωποι υπάρχουν, αλλά και πόση παραγωγική ισχύ διαθέτει κάθε άνθρωπος.
Υπό αυτή την έννοια, το ιαπωνικό «We have the robots» µπορεί να µετατραπεί πράγµατι σε µία ιδιαίτερα χρήσιµη ελληνική πολιτική αρχή:
Οχι ανεξέλεγκτη εισαγωγή πληθυσµού για να διατηρηθεί ένα παραγωγικό µοντέλο εντάσεως φθηνής εργασίας, αλλά επένδυση στην τεχνολογία, ώστε ένα µικρότερο εργατικό δυναµικό να είναι ισχυρότερο, παραγωγικότερο και πλουσιότερο.
Η Ελλάδα χρειάζεται ασφαλώς ενεργητική πολιτική για την οικογένεια και τις γεννήσεις. Χρειάζεται επίσης λελογισµένη και επιλεκτική νόµιµη µετανάστευση όπου υπάρχουν αντικειµενικά κενά. ∆εν χρειάζεται όµως να αποδεχθεί ότι η δηµογραφική της επιβίωση προϋποθέτει την απώλεια του ελέγχου πάνω στο µέγεθος και στη σύνθεση των µεταναστευτικών ροών. Η µεγάλη στρατηγική επιλογή για τις επόµενες δεκαετίες µπορεί να συνοψισθεί διαφορετικά:
Να αντιµετωπίσουµε τη µείωση του ανθρώπινου δυναµικού όχι µόνο αυξάνοντας τον αριθµό των ανθρώπων, αλλά πολλαπλασιάζοντας, µέσω της τεχνολογίας, τις δυνατότητες κάθε ανθρώπου.
*Ο κ. Κοσμόπουλος είναι επιχειρησιακός συντονιστής στο Παρατηρητήριο Ανάλυσης Υβριδικών Απειλών του υπουργείου Ψηφιακής ∆ιακυβέρνησης και Τεχνητής Νοηµοσύνης
