Η εκλογική επιτυχία της ακροδεξιάς Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) στη Σαξονία-Άνχαλτ είναι ένα ισχυρό μήνυμα για το γερμανικό πολιτικό σύστημα. Δεν σημαίνει, όμως, ότι η Γερμανία βρίσκεται μπροστά σε μια αναπόφευκτη επιστροφή στο σκοτεινό παρελθόν της. Η σωστή στάση είναι εγρήγορση, όχι δραματοποίηση. Το ερώτημα είναι τι αποκαλύπτει το αποτέλεσμα για τις κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές στη σημερινή Γερμανία.
Η ιδιαίτερη εκλογική συμπεριφορά των ανατολικών κρατιδίων έχει βαθύτερες ρίζες. Μετά την επανένωση, το 1990, η πρώην Ανατολική Γερμανία ενσωματώθηκε ουσιαστικά στους θεσμούς και στο οικονομικό μοντέλο της Δυτικής. Παρά τις τεράστιες επενδύσεις και μεταβιβάσεις πόρων προς τα ανατολικά, σε ένα τμήμα του πληθυσμού παρέμεινε η αίσθηση ότι αντιμετωπίστηκε ως «δεύτερης κατηγορίας». Πρόκειται περισσότερο για πολιτική και κοινωνική πρόσληψη παρά για αντικειμενική αποτίμηση της οικονομικής πραγματικότητας. Όμως, στην πολιτική έχει σημασία πώς οι πολίτες αντιλαμβάνονται τη θέση τους.
Το AfD αξιοποιεί τη δυσαρέσκεια, συνδυάζοντάς τη με αντιμεταναστευτική ρητορική. Υπάρχει μάλιστα ένα παράδοξο: στα ανατολικά κρατίδια η παρουσία μεταναστών είναι περιορισμένη, ενώ την ίδια στιγμή η οικονομία αντιμετωπίζει ελλείψεις εργατικού δυναμικού. Η εικόνα του «ξένου που παίρνει τη δουλειά» δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Μπορεί όμως να λειτουργήσει ως δημιουργός κοινωνικών φόβων και οικονομικών ανασφαλειών.
Εδώ βρίσκεται ένα ευρύτερο χαρακτηριστικό του γερμανικού κομματικού συστήματος. Οι κυβερνήσεις συνεργασίας αποτελούν τον κανόνα τόσο σε ομοσπονδιακό όσο και σε κρατιδιακό επίπεδο. Οι αναγκαίοι συμβιβασμοί μεταξύ των κομμάτων συχνά περιορίζουν τις μεταξύ τους διαφορές. Έτσι, το AfD μπορεί να εμφανίζεται ως η δύναμη που δεν συμβιβάζεται, που «λέει τα πράγματα καθαρά» και βρίσκεται έξω από το σύστημα.
Η λεγόμενη Brandmauer, το «τείχος προστασίας» που αποκλείει τη συνεργασία των δημοκρατικών κομμάτων με το AfD, εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό πολιτικό ανάχωμα. Το γεγονός ότι το AfD ήρθε πρώτο στη Σαξονία-Άνχαλτ δεν σημαίνει ότι μπορεί αυτομάτως να κυβερνήσει. Δεν διαθέτει την απαιτούμενη αυτοδυναμία και τα υπόλοιπα κόμματα έχουν τη δυνατότητα να σχηματίσουν κυβέρνηση χωρίς αυτό. Η διατήρηση της Brandmauer είναι σημαντική, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να ανακόψει την άνοδο του AfD.
Το κρίσιμο ζήτημα είναι βαθύτερο: γιατί μεγάλο τμήμα των ψηφοφόρων επιλέγει ένα κόμμα που βρίσκεται στα άκρα δεξιά του πολιτικού φάσματος; Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην ιδεολογία του AfD. Για αρκετούς ψηφοφόρους η ψήφος αποτελεί ψήφο διαμαρτυρίας απέναντι στα παραδοσιακά κόμματα, τα οποία δυσκολεύονται να πείσουν ότι μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά την κοινωνική και οικονομική ανασφάλεια.
Η εξέλιξη αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή κρίση εμπιστοσύνης προς παραδοσιακά κόμματα και θεσμούς. Η γερμανική δημοκρατία, ωστόσο, διαθέτει ισχυρούς θεσμούς και σημαντικές δημοκρατικές δυνάμεις. Η Σαξονία-Άνχαλτ δεν προαναγγέλλει από μόνη της μια πολιτική ανατροπή.
Αποτελεί, όμως, μια σαφή προειδοποίηση. Η καλύτερη απάντηση στην άνοδο της Ακροδεξιάς δεν είναι εφησυχασμός ούτε κινδυνολογία. Είναι η ουσιαστική αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων που τροφοδοτούν τη δυσαρέσκεια, η ανανέωση της πολιτικής εκπροσώπησης και η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών.
Ο κ. Τσίκας είναι πολιτικός επιστήμονας - διεθνολόγος, επικεφαλής του προγράμματος «Θεωρία και Πρακτική των Διεθνών Σχέσεων» στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ)
Εφημερίδα Απογευματινή
