Επιστολή προς τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ απέστειλε η Αθήνα, επαναλαμβάνοντας τη θέση της ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 είναι άκυρο και ανυπόστατο και δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα έναντι τρίτων κρατών. Παράλληλα, η ελληνική διπλωματία εντείνει τις κινήσεις της σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, με στόχο να αμφισβητήσει τη νομική ισχύ της συμφωνίας και να προωθήσει τις συνομιλίες με την Αίγυπτο για την επέκταση της οριοθέτησης των θαλάσσιων ζωνών.
Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, κατόπιν οδηγιών του υπουργού Εξωτερικών, Γιώργου Γεραπετρίτη, η μόνιμη αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ, πρέσβης Αγλαΐα Μπαλτά, απέστειλε την επιστολή με αφορμή την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης να εγκρίνει το μνημόνιο Τουρκίας – Λιβύης. Στο κείμενο επαναλαμβάνονται οι ελληνικές θέσεις και επισημαίνεται ότι η συμφωνία, κατά την Αθήνα, αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να θίγει τα δικαιώματα τρίτων χωρών.
Στο επίκεντρο η επέκταση της συμφωνίας με την Αίγυπτο
Κομβικό στοιχείο της ελληνικής στρατηγικής αποτελεί η επιτάχυνση των διαπραγματεύσεων με την Αίγυπτο. Την ανάγκη εντατικοποίησης των συνομιλιών συμφώνησαν ο Γιώργος Γεραπετρίτης και ο Αιγύπτιος ομόλογός του, Μπαντρ Αμπντελάτι, κατά τη διάρκεια τηλεφωνικής επικοινωνίας.
Οι δύο υπουργοί εξέφρασαν την αντίθεσή τους στις κινήσεις του λιβυκού κοινοβουλίου και επανέλαβαν τη σημασία του σεβασμού του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας, επιβεβαιώνοντας τη βούλησή τους να προχωρήσουν οι συζητήσεις για τις θαλάσσιες ζώνες.
Η συμφωνία Ελλάδας – Αιγύπτου του 2020 αφορούσε μερική οριοθέτηση Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) και αποτελεί βασικό σημείο αναφοράς για τις ελληνικές θέσεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Στο τραπέζι βρίσκεται πλέον η προοπτική επέκτασής της προς ανατολάς, πέρα από τον 28ο μεσημβρινό, περιοχή για την οποία το Κάιρο εμφανιζόταν μέχρι σήμερα επιφυλακτικό ως προς την έναρξη διαπραγματεύσεων.
Η εντατικοποίηση των επαφών δεν ισοδυναμεί με νέα συμφωνία ούτε συνεπάγεται αυτομάτως ακύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου. Αποτελεί, ωστόσο, μέρος της προσπάθειας της Αθήνας να ενισχύσει τη συνεργασία με την Αίγυπτο και να διαμορφώσει ευνοϊκότερους διπλωματικούς συσχετισμούς στην περιοχή.
Η στάση της Αιγύπτου και οι περιφερειακές ισορροπίες
Η Λιβύη αποτελεί περιοχή ιδιαίτερης στρατηγικής σημασίας για την Αίγυπτο, η οποία παρακολουθεί την ενίσχυση της τουρκικής επιρροής στη χώρα. Η εμβάθυνση της ελληνοαιγυπτιακής συνεργασίας συνδέεται, επομένως, και με τις ευρύτερες ισορροπίες που επιδιώκει να διατηρήσει το Κάιρο στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική.
Η Τουρκία έχει υποστηρίξει την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών με την Αίγυπτο βάσει της μέσης γραμμής, προσέγγιση που θα μπορούσε να επηρεάσει τα ελληνικά συμφέροντα στην περιοχή. Για την Αθήνα, η προώθηση των διαπραγματεύσεων με το Κάιρο αποτελεί, ως εκ τούτου, βασική διπλωματική προτεραιότητα.
Όπως επισημαίνει στην ανάλυσή του ο Νίκος Μελέτης, η επιτάχυνση των συνομιλιών μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο στις τουρκικές επιδιώξεις. Η έκβαση, πάντως, θα εξαρτηθεί από την πορεία των διαπραγματεύσεων και τη δυνατότητα των δύο πλευρών να συμφωνήσουν στις θαλάσσιες περιοχές που θα καλύπτει μια ενδεχόμενη επέκταση της οριοθέτησης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλευρό των ελληνικών θέσεων
Παράλληλα, η Αθήνα επιδιώκει να ενισχύσει τη διεθνή αμφισβήτηση του μνημονίου. Τα 27 κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν εκφράσει την αντίθεσή τους στη συμφωνία, υπογραμμίζοντας ότι δεν συνάδει με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών.
Στην κοινή δήλωσή τους, τα κράτη-μέλη χαρακτηρίζουν το μνημόνιο Τουρκίας – Λιβύης άκυρο και ανυπόστατο, επισημαίνοντας ότι δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα έναντι τρίτων χωρών.
Το ζήτημα έχει τεθεί και στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ από την ελληνική αντιπροσωπεία. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι οι γεωγραφικές συνθήκες δεν μπορούν να μεταβληθούν με μονομερείς αποφάσεις και προειδοποιεί για τις πιθανές συνέπειες της απόφασης του λιβυκού κοινοβουλίου στη σταθερότητα και την ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που μεταφέρει ο Νίκος Μελέτης, η ελληνική πλευρά αναμένεται να συνεχίσει τις παρεμβάσεις σε ευρωπαϊκά όργανα και στον ΟΗΕ, επιδιώκοντας να αναδείξει τις νομικές και διπλωματικές συνέπειες της συμφωνίας.
Η Ουάσιγκτον επιμένει στον διάλογο Αθήνας – Άγκυρας
Διαφορετική έμφαση δίνει η αμερικανική πλευρά, η οποία καλεί την Ελλάδα και την Τουρκία να αντιμετωπίσουν τις διαφορές τους μέσω διμερούς διαλόγου. Εκπρόσωπος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ ανέφερε στην ΕΡΤ ότι οι δύο χώρες είναι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ και ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες τις ενθαρρύνουν να συνεχίσουν τις συνομιλίες για την αντιμετώπιση των μεταξύ τους διαφωνιών.
Η τοποθέτηση της Ουάσιγκτον επικεντρώνεται στη διπλωματική διαχείριση των διαφορών. Δεν συνιστά, ωστόσο, ρητή θέση για τη νομική ισχύ του τουρκολιβυκού μνημονίου και διαφοροποιείται ως προς τη διατύπωση από την ευρωπαϊκή αντίδραση.
Χατζηδάκης: Κανονικά οι έρευνες νοτίως της Κρήτης
Η κυβέρνηση διαμηνύει ότι η απόφαση του λιβυκού κοινοβουλίου δεν μεταβάλλει τον σχεδιασμό της εξωτερικής πολιτικής ούτε αναστέλλει τις ενεργειακές δραστηριότητες που έχουν προγραμματιστεί στην περιοχή.
Ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Κωστής Χατζηδάκης, χαρακτήρισε δυσάρεστη την εξέλιξη, σημειώνοντας ότι δεν αναιρεί τις επιτυχίες της ελληνικής διπλωματίας. Παράλληλα, διαβεβαίωσε ότι οι προγραμματισμένες έρευνες νοτίως της Κρήτης θα συνεχιστούν κανονικά.
Από την πλευρά του, ο υφυπουργός Εξωτερικών Τάσος Χατζηβασιλείου ανέφερε ότι η Ελλάδα έχει προκηρύξει θαλάσσια οικόπεδα στην περιοχή και προχωρά στον σχεδιασμό έργων συνδεσιμότητας, ακόμη και σε περιοχές που επικαλύπτονται από τις τουρκολιβυκές διεκδικήσεις.
Ο ίδιος χαρακτήρισε τη συμφωνία οριοθέτησης με την Αίγυπτο σημαντικό αντίβαρο στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Η κυβερνητική θέση είναι ότι η διπλωματική αντιπαράθεση δεν αναστέλλει την προώθηση των ενεργειακών ερευνών και των σχεδίων περιφερειακής διασύνδεσης.
Η Άγκυρα υπερασπίζεται το μνημόνιο
Η Τουρκία απορρίπτει τις επικρίσεις και υπεραμύνεται της νομικής ισχύος της συμφωνίας. Ο εκπρόσωπος του τουρκικού υπουργείου Άμυνας, αντιναύαρχος Ζεκί Ακτούρ, υποστήριξε ότι η οριοθέτηση των περιοχών θαλάσσιας δικαιοδοσίας εμπίπτει στα κυριαρχικά δικαιώματα των παράκτιων κρατών και ότι η ισχύς του μνημονίου δεν μπορεί να αμφισβητηθεί μέσω μονομερών αξιολογήσεων τρίτων πλευρών.
Αντιδράσεις στις κινήσεις του λιβυκού κοινοβουλίου έχουν εκφράσει, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, η Κύπρος, η Γερμανία, η Αίγυπτος και το Ισραήλ, διευρύνοντας τον κύκλο των χωρών που τοποθετούνται στο ζήτημα.
Η Αθήνα επιχειρεί πλέον να συνδυάσει τις παρεμβάσεις σε ΕΕ και ΟΗΕ με την ενίσχυση των διμερών σχέσεων και την προώθηση των συνομιλιών με την Αίγυπτο. Η πιθανή επέκταση της ελληνοαιγυπτιακής οριοθέτησης αναδεικνύεται σε βασικό πεδίο των επόμενων διαπραγματεύσεων, χωρίς να έχει ακόμη προσδιοριστεί το περιεχόμενο μιας ενδεχόμενης συμφωνίας ή η επίδρασή της στις ευρύτερες περιφερειακές ισορροπίες.
