Φρένο στις προσδοκίες εργαζομένων που απασχολούνται επί σειρά ετών στο Δημόσιο μέσω διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου, στο πλαίσιο ειδικών προγραμμάτων απασχόλησης της ΔΥΠΑ, θέτει η νομολογία του Αρείου Πάγου. Η απόφαση αποκτά ευρύτερο ενδιαφέρον για τους 27.500 εργαζόμενους που απασχολούνται σε δημόσιες υπηρεσίες, νοσοκομεία και άλλους φορείς μέσω προγραμμάτων της ΔΥΠΑ και παραμένουν στις ίδιες θέσεις για μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Παράδοξο
Η συγκεκριμένη υπόθεση αναδεικνύει το παράδοξο μιας εργασιακής πραγματικότητας: από τη μία πλευρά, οι δημόσιοι φορείς αξιοποιούν εργαζομένους επί σειρά ετών για τη λειτουργία των υπηρεσιών τους καλύπτοντας πάγιες ανάγκες και από την άλλη, οι ίδιοι εργαζόμενοι εξακολουθούν να βρίσκονται σε καθεστώς προσωρινής απασχόλησης, χωρίς να αποκτούν αυτομάτως δικαίωμα σταθερής εργασιακής σχέσης.
Το θέμα έχει απασχολήσει την κυβέρνηση καθώς, σύμφωνα με πληροφορίες, έχει αρχίσει άτυπα μία συζήτηση μεταξύ των υπουργείων Οικονομικών, Εσωτερικών και Εργασίας για το εάν και με ποιον τρόπο θα μπορούσε να δοθεί μια μόνιμη λύση για εργαζομένους που έχουν αποκτήσει πολυετή εμπειρία, χωρίς όμως να παραβιάζονται οι κανόνες που διέπουν τις προσλήψεις στο Δημόσιο.
Στην πρώτη γραμμή της συζήτησης βρίσκονται οι εργαζόμενοι που έχουν συμπληρώσει αρκετά χρόνια υπηρεσίας με διαδοχικές συμβάσεις, εκτός προγραμμάτων της ΔΥΠΑ. Πρόκειται για προσωπικό που, παρά το γεγονός ότι τυπικά δεν έχει σχέση μόνιμου υπαλλήλου, στην πράξη έχει ενταχθεί στη λειτουργία των υπηρεσιών και καλύπτει καθημερινές ανάγκες.
- 235.699 οι συμβασιούχοι στο Δημόσιο (28% του συνόλου των εργαζομένων)
- 27.500 οι απασχολούμενοι μέσω προγραμμάτων ΔΥΠΑ με διαδοχικές ανανεώσεις
Η συγκεκριμένη κατηγορία εργαζομένων υποστηρίζει ότι δεν είναι δυνατόν να αντιμετωπίζεται ως «προσωρινή» μια σχέση εργασίας που στην πράξη έχει διαρκέσει επί σειρά ετών. Από την άλλη πλευρά, το Δημόσιο δεν μπορεί να μετατρέψει αυτομάτως όλες τις συμβάσεις ορισμένου χρόνου σε αορίστου χρόνου, καθώς υπάρχουν αυστηροί συνταγματικοί και θεσμικοί περιορισμοί.
Τώρα, η συγκεκριμένη δικαστική προσέγγιση είναι ιδιαίτερα αυστηρή, καθώς διαχωρίζει την πραγματική ανάγκη μιας υπηρεσίας για εργαζομένους από τη νομική δυνατότητα μετατροπής των συμβάσεών τους. Με άλλα λόγια, ακόμη και όταν ένας εργαζόμενος παραμένει για χρόνια στην ίδια θέση, εκτελεί καθημερινά τα ίδια καθήκοντα και καλύπτει λειτουργικές ανάγκες ενός δημόσιου φορέα, αυτό δεν συνεπάγεται αυτομάτως δικαίωμα μονιμοποίησης ή μετατροπής της σύμβασής του σε αορίστου χρόνου.
Η αφορμή
Η υπόθεση αφορά εργαζόμενη που τοποθετήθηκε το 2017 στο Κέντρο Υγείας Φλώρινας, με ειδικότητα τεχνολόγου ιατρικών εργαστηρίων, στο πλαίσιο του ειδικού προγράμματος απασχόλησης 4.000 μακροχρόνια ανέργων στον δημόσιο τομέα της Υγείας. Η αρχική σύμβασή της είχε διάρκεια 12 μηνών. Ωστόσο, στη συνέχεια ακολούθησαν διαδοχικές παρατάσεις, επίσης δωδεκάμηνης διάρκειας, με αποτέλεσμα η εργαζόμενη να συνεχίσει να παρέχει τις υπηρεσίες της στην ίδια μονάδα υγείας μέχρι τον Φεβρουάριο του 2022. Συνολικά, η εργασιακή της παρουσία στο δημόσιο σύστημα υγείας διήρκεσε περίπου πέντε χρόνια.
Το πρόγραμμα είχε σχεδιαστεί αρχικά για την αντιμετώπιση της μακροχρόνιας ανεργίας και την ενίσχυση των δημόσιων δομών υγείας με προσωπικό. Στην πορεία, όμως, οι διαδοχικές κυβερνητικές αποφάσεις επέκτειναν τη διάρκειά του, επιτρέποντας στους ωφελούμενους να παραμείνουν στις ίδιες θέσεις για περισσότερα χρόνια. Η εργαζόμενη προσέφυγε στη Δικαιοσύνη, ζητώντας να αναγνωριστεί ότι η διακοπή της εργασιακής της σχέσης ήταν άκυρη και ότι η σύμβασή της έπρεπε να θεωρηθεί αορίστου χρόνου. Υποστήριξε ουσιαστικά ότι οι αλλεπάλληλες ανανεώσεις δεν μπορούσαν να αντιμετωπίζονται ως ανεξάρτητες συμβάσεις, καθώς στην πράξη εξυπηρετούσαν διαρκείς ανάγκες του δημόσιου φορέα.
Αρχικά, το Μονομελές Πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης έκανε δεκτή την αγωγή της. Ωστόσο, η υπόθεση άλλαξε κατεύθυνση στο Εφετείο το οποίο το 2024 εξαφάνισε την πρωτόδικη απόφαση και απέρριψε την αγωγή. Η εργαζόμενη άσκησε αναίρεση, επιδιώκοντας να ανατρέψει την εφετειακή κρίση. Ο Άρειος Πάγος, εξετάζοντας την υπόθεση, απέρριψε την αίτηση αναίρεσης στο σύνολό της, επικυρώνοντας ουσιαστικά τη δικαστική κρίση ότι η συγκεκριμένη σύμβαση έληξε αυτοδικαίως με την παρέλευση της συμφωνημένης διάρκειάς της.
Το άρθρο 103
Το βασικό επιχείρημα, στο οποίο στηρίζεται η δικαστική απόφαση, είναι η συνταγματική απαγόρευση μετατροπής συμβάσεων ορισμένου χρόνου σε αορίστου χρόνου στον δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα. Ειδικότερα, το άρθρο 103, παράγραφος 8 του Συντάγματος προβλέπει ρητά ότι απαγορεύεται η μονιμοποίηση προσωπικού που προσλαμβάνεται με σχέση εργασίας ιδιωτικού δικαίου για την κάλυψη των προβλεπόμενων από τη διάταξη αναγκών, καθώς και η μετατροπή των συμβάσεών του σε αορίστου χρόνου.
Η συγκεκριμένη συνταγματική πρόβλεψη, που προστέθηκε με την αναθεώρηση του 2001, αποσκοπεί στη διασφάλιση της αξιοκρατίας, της διαφάνειας και της ισότητας στις προσλήψεις του Δημοσίου. Η πρόσληψη τακτικού προσωπικού πρέπει να γίνεται με τις προβλεπόμενες διαδικασίες, είτε μέσω διαγωνισμού είτε με αντικειμενικά κριτήρια και υπό τον έλεγχο του ΑΣΕΠ.
Σύμφωνα με τον Άρειο Πάγο, η απαγόρευση δεν μπορεί να παρακαμφθεί με την επίκληση της πραγματικής κάλυψης πάγιων και διαρκών αναγκών. Ακόμη και εάν οι εργαζόμενοι απασχολούνται επί σειρά ετών στην ίδια υπηρεσία, εκτελώντας καθήκοντα που αποτελούν μέρος της καθημερινής λειτουργίας της, δεν μπορεί να συναχθεί αυτομάτως ότι έχουν αποκτήσει σχέση εργασίας αορίστου χρόνου. Η απόφαση υπενθυμίζει, μάλιστα, ότι μετά τη συνταγματική αναθεώρηση του 2001 δεν είναι δυνατή η αξιοποίηση της διάταξης του νόμου 2112/1920 για την αναγνώριση ως αορίστου χρόνου συμβάσεων που έχουν συναφθεί με φορείς του Δημοσίου μετά την αναθεώρηση, ακόμη και όταν καλύπτουν πάγιες και διαρκείς ανάγκες.
Για ανέργους
Το πρόγραμμα στηριζόταν στο άρθρο 64 του νόμου 4430/2016, το οποίο έδινε τη δυνατότητα ένταξης ομάδων ανέργων σε ειδικά προγράμματα απασχόλησης στον δημόσιο τομέα. Η επιλογή των ωφελούμενων γινόταν από τη ΔΥΠΑ, με βάση τις προϋποθέσεις και τα κριτήρια κάθε προγράμματος, ενώ το ΑΣΕΠ είχε εποπτικό ρόλο ως προς τη νομιμότητα και τη διαφάνεια της διαδικασίας. Η κρίσιμη λεπτομέρεια βρίσκεται εν προκειμένω στους όρους της υπουργικής απόφασης που διέπει το πρόγραμμα των 4.000 μακροχρόνια ανέργων στην Υγεία. Προβλέπεται ότι οι συμβάσεις είναι ορισμένου χρόνου και ότι, μετά την παρέλευση του προβλεπόμενου διαστήματος, λύονται αυτοδικαίως, χωρίς αποζημίωση και χωρίς να απαιτείται διαπιστωτική πράξη.
Επιπλέον, η ίδια απόφαση προβλέπει ρητά ότι η παράταση ή η σύναψη νέας σύμβασης κατά το ίδιο ημερολογιακό έτος, καθώς και η μετατροπή της σε αορίστου χρόνου, είναι άκυρες. Το γεγονός ότι οι συμβάσεις παρατάθηκαν με διαδοχικές υπουργικές αποφάσεις δεν σημαίνει, κατά την κρίση του Αρείου Πάγου, ότι μεταβλήθηκε ο χαρακτήρας τους. Οι παρατάσεις εντάσσονταν στο ειδικό πλαίσιο λειτουργίας του προγράμματος και δεν καταργούσαν τον προσωρινό χαρακτήρα της απασχόλησης. Με άλλα λόγια, η πολυετής παραμονή στην ίδια θέση δεν αρκεί από μόνη της για να δημιουργήσει δικαίωμα μονιμοποίησης, όταν η πρόσληψη έχει γίνει με ειδικό πρόγραμμα που προβλέπει συγκεκριμένη χρονική διάρκεια και αυτοδίκαιη λήξη.
Κατάχρηση
Στο σκεπτικό του, ο Άρειος Πάγος εξετάζει και το πλαίσιο του προεδρικού διατάγματος 164/2004, το οποίο ενσωμάτωσε την ευρωπαϊκή οδηγία 1999/70/ΕΚ για την αποτροπή της κατάχρησης διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου. Το διάταγμα προβλέπει κανόνες για τις διαδοχικές συμβάσεις και τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορούν να αντιμετωπιστούν καταχρηστικές ανανεώσεις. Ωστόσο, στην προκειμένη περίπτωση υπάρχει μία κρίσιμη εξαίρεση: το άρθρο 2 παράγραφος 2 του π.δ. 164/2004 εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής του τις συμβάσεις που συνάπτονται στο πλαίσιο ειδικών προγραμμάτων κατάρτισης, ένταξης και επαγγελματικής επανεκπαίδευσης που υποστηρίζονται από τον ΟΑΕΔ.
Η εξαίρεση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς περιορίζει τη δυνατότητα αξιοποίησης του συγκεκριμένου προστατευτικού πλαισίου για τη διεκδίκηση μετατροπής των συμβάσεων σε αορίστου χρόνου. Έτσι, η ύπαρξη διαδοχικών ανανεώσεων δεν αρκεί για να στοιχειοθετήσει από μόνη της κατάχρηση, όταν η απασχόληση υπάγεται σε ειδικό πρόγραμμα με συγκεκριμένους όρους και χρονικό ορίζοντα.
Εφημερίδα Απογευματινή
